दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 7

7 ऋचः

ऋषिः: त्रित आप्त्यः देवता: अग्निः छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 10.7 - सम्पूर्णम्

1 / 7

ऋक्: 10.7.1

0:00 0:00

▶ सर्वाणि ऋक्कानि (7)

10.7.1 समानपद

स्व॒स्ति नो᳚ दि॒वो अ᳚ग्ने पृथि॒व्या वि॒श्वायु᳚र्धेहि य॒जथा᳚य देव ।
सचे᳚महि॒ तव᳚ दस्म प्रके॒तैरु᳚रु॒ष्या ण᳚ उ॒रुभि᳚र्देव॒ शंसै᳚ः ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

स्व॒स्ति । नः॒ । दि॒वः । अ॒ग्ने॒ । पृ॒थि॒व्याः । वि॒श्व॑आ᳚युः । धे॒हि॒ । य॒जथा᳚य । दे॒व॒ ।
सचे᳚महि । तव᳚ । द॒स्म॒ । प्र॒॑के॒तैः । उ॒रु॒ष्य । नः॒ । उ॒रु॑भिः᳚ । दे॒व॒ । शंसैः᳚ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे देव दानादिगुणविशिष्टाग्ने त्वं दिवः पृथिव्याः द्यावा पृथिव्योः सकाशात् नोस्मभ्यं विश्वायुः सर्वान्नं स्वस्ति पुत्रादि यजथाय देवयागार्थं धेहि प्रयच्छ सर्वोपद्रवरहिताः सर्वा न्नं स्वस्ति पुत्रादि यजथाय देवयागार्थं धेहि प्रयच्छ सर्वोपद्रवरहिताः सर्वान्न पुत्रयुक्ताश्च सन्तोवयं यथा यज्वानोभवेम तथास्मान् कुर्विति वाक्यशेषः । अपिच वयं सचेमहि हे दस्म दर्शनीय देवाग्ने उरुभिर्बहुभिः शंसैः शंसनीयैस्तवसंबन्धिभिः प्रकेतैः पालनोपायप्र- ज्ञानैः नोस्मानुरुष्य रक्ष ॥ १ ॥

इ॒मा अ᳚ग्ने म॒तय॒स्तुभ्यं᳚ जा॒ता गोभि॒रश्वै᳚र॒भि गृ᳚णन्ति॒ राधः᳚ ।
य॒दा ते॒ मर्तो॒ अनु॒ भोग॒मान॒ड्वसो॒ दधा᳚नो म॒तिभि᳚ः सुजात ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

इ॒माः । अ॒ग्ने॒ । म॒तयः᳚ । तुभ्य᳚म् । जा॒ताः । गोभिः᳚ । अश्वैः᳚ । अ॒भि । गृ॒ण॒न्ति॒ । राधः᳚ ।
य॒दा । ते॒ । मर्तः᳚ । अनु᳚ । भोग᳚म् । आन᳚ट् । वसो॒ इति᳚ । दधा᳚नः । म॒ति॑भिः᳚ । सु॒॑जा॒त॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अग्ने इमा ईदृश्यः मतयः स्तुतयः तुभ्यं त्वदर्थं जाताः अस्मदादिस्तोतृमुखात् उत्प न्ना उच्चारिताइत्यर्थः गोभिरश्वैश्च सहितं राधः त्वया दीयमानं हिरण्यादिकं धनं अभिगृ- णन्ति अभिष्टुवन्ति । अस्मत्स्तुत्यनुरूपान्नमस्मभ्यं त्वया दत्तमिति प्रशंसन्ति यदा मर्तोस्म- दादिकोमनुष्यः ते त्वया दीयमानं भोगं भोगार्हं धनं अन्वानट् प्राप्नोति लभते तदा हे वसो प्रशस्य वसुमन् यद्वा स्वेन तेजसा सर्वस्याच्छादयितः हे सुजात शोभनकर्मार्थमुत्प- न्नाग्ने त्वं दधानोस्मभ्यं धनं प्रयच्छन् मतिभिरस्मदीयाभिः स्तूयसे इतिशेषः ॥ २ ॥

अ॒ग्निं म᳚न्ये पि॒तर᳚म॒ग्निमा॒पिम॒ग्निं भ्रात᳚रं॒ सद॒मित्सखा᳚यम् ।
अ॒ग्नेरनी᳚कं बृह॒तः स᳚पर्यं दि॒वि शु॒क्रं य᳚ज॒तं सूर्य᳚स्य ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

अ॒ग्निम् । म॒न्ये॒ । पि॒तर᳚म् । अ॒ग्निम् । आ॒पिम् । अ॒ग्निम् । भ्रात᳚रम् । सद᳚म् । इत् । सखा᳚यम् ।
अ॒ग्नेः । अनी᳚कम् । बृ॒ह॒तः । स॒प॒र्य॒म् । दि॒वि । शु॒क्रम् । य॒ज॒तम् । सूर्य᳚स्य ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अहं स्तोता पितरं अग्निमेव मन्ये जाने आपिं बम्धुं अग्निमेव मन्ये भ्रातरमग्निमेव मन्ये सदमित् सदैव आवसंवादिनं सखायं अग्निमेव जानामि बृहतोमहतोग्नेः अनीकं आहवनीयाख्यं मुखं सपर्यं परिचरामि । तत्र लुप्तोपममेतत् दिवि द्युलोके स्थितं यजतं यष्टव्यं पूजनीयं सुर्यस्य संबन्धि शुक्रं दीफ्तिमन्मंडलं यथा कश्चिदभिप्रेतार्थसिद्धये आराधयतयि तद्वत् ॥ ३ ॥

सि॒ध्रा अ᳚ग्ने॒ धियो᳚ अ॒स्मे सनु᳚त्री॒र्यं त्राय᳚से॒ दम॒ आ नित्य᳚होता ।
ऋ॒तावा॒ स रो॒हिद᳚श्वः पुरु॒क्षुर्द्युभि᳚रस्मा॒ अह᳚भिर्वा॒मम᳚स्तु ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

सि॒ध्राः । अ॒ग्ने॒ । धियः᳚ । अ॒स्मे इति᳚ । सनु᳚त्रीः । यम् । त्राय᳚से । दमे᳚ । आ । नित्य᳚॑होता ।
ऋ॒त॑वा᳚ । सः । रो॒हित्॑अ᳚श्वः । पु॒रु॒॑क्षुः । द्यु॑भिः᳚ । अ॒स्मै॒ । अह᳚॑भिः । वा॒मम् । अ॒स्तु॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अग्ने सनुत्रीः संभत्र्यः अस्मे अस्माकं संबंधि़न्यः धियः स्तुतयः सिध्राः सिद्धानिष्प- न्नाः त्वदर्थमस्माभिः कृताइत्यर्थः दमआ अस्मद्यज्ञगृहे मर्यादतयावस्थितस्त्वं नित्यहोता सततं होमनिष्पादकोदेवानामाह्वातावासन् यंत्रायसे कर्मवैगुण्यात् रक्षसि सोहं त्वत्प्रसा- दात् त्वत्सायुज्यं गतः सन् ऋतवा यज्ञवान् सत्यवान्वा स्यामितिशेषः । रोहिदश्वः रोहि- त्संज्ञकाश्वः पुरुक्षुः बह्वन्नश्चस्याम् । किंच अस्मै ईदृग्भूताय तुभ्यं द्युभिर्दीप्तेषु अहभिरहःसु दिवसेषु वामं वननीयं हविरस्तु ॥ ४ ॥

10.7.5 समानपद

द्युभि᳚र्हि॒तं मि॒त्रमि᳚व प्र॒योगं᳚ प्र॒त्नमृ॒त्विज᳚मध्व॒रस्य᳚ जा॒रम् ।
बा॒हुभ्या᳚म॒ग्निमा॒यवो᳚॑जनन्त वि॒क्षु होता᳚रं॒ न्य᳚सादयन्त ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

द्यु॑भिः᳚ । हि॒तम् । मि॒त्रम्॑इ᳚व । प्र॒॑योग᳚म् । प्र॒त्नम् । ऋ॒त्विज᳚म् । अ॒ध्व॒रस्य᳚ । जा॒रम् ।
बा॒हु॑भ्या᳚म् । अ॒ग्निम् । आ॒यवः᳚ । अ॒ज॒न॒न्त॒ । वि॒क्षु । होता᳚रम् । नि । अ॒सा॒द॒य॒न्त॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

द्युभिर्हितं दीप्तैराहितं मित्रमिवस्निग्धमिव प्रयोगं प्रयोक्तव्यं प्रत्नं पुराणं ऋत्विजं हो- तृसंज्ञकम् । अग्निर्वैदेवानांहोतासीदितिश्रुतेः । अध्वरस्य यज्ञस्य जारं समापयितारं एवंभूत- मग्निं आयवोयजमानाः मनुष्याः बाहुभ्यामजनन्त जनितवन्तः । किंच विक्षु विशोमनुष्याः तदाकारेषु देवेष्वित्यर्थः होतारं आह्वातारं न्यसादयन्त नियमेन सादितवन्तः देवानां यागार्थं निरूपितवन्तइत्यर्थः ॥ ५ ॥

स्व॒यं य᳚जस्व दि॒वि दे᳚व दे॒वान्किं ते॒ पाकः᳚ कृणव॒दप्र᳚चेताः ।
यथाय᳚ज ऋ॒तुभि᳚र्देव दे॒वाने॒वा य᳚जस्व त॒न्वं᳚ सुजात ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

स्व॒यम् । य॒ज॒स्व॒ । दि॒वि । दे॒व॒ । दे॒वान् । किम् । ते॒ । पाकः᳚ । कृ॒ण॒व॒त् । अप्र᳚॑चेताः ।
यथा᳚ । अय᳚जः । ऋ॒तु॑भिः᳚ । दे॒व॒ । दे॒वान् । ए॒व । य॒ज॒स्व॒ । त॒न्व᳚म् । सु॒॑जा॒त॒ ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे देव द्योतमानाग्ने त्वं दिवि द्युलोके स्थितान् देवानिन्द्रादीन् स्वयमात्मनैव यजस्व पाकः पक्तव्यप्रज्ञः अप्रचेताः अप्रकृष्टज्ञानोमनुष्यः ते तव किंकृणवत् किंकरोति त्वयान- धिष्ठितः किंचिदपि नजानातीत्यर्थः । किंच हेदेव त्वं ऋतुभिः कालविशेषैः देवान् यथा अयजः इष्टवानसि एव एवं हेसुजात शोभनजन्मन्नग्ने तन्वं आत्मानमपि यजस्व ॥ ६ ॥

भवा᳚ नो अग्ने॑वि॒तोत गो॒पा भवा᳚ वय॒स्कृदु॒त नो᳚ वयो॒धाः ।
रास्वा᳚ च नः सुमहो ह॒व्यदा᳚तिं॒ त्रास्वो॒त न᳚स्त॒न्वो॒३॒᳚ अप्र᳚युच्छन् ॥

▶ पदपाठः (Word-by-word)

भव᳚ । नः॒ । अ॒ग्ने॒ । अ॒वि॒ता । उ॒त । गो॒पाः । भव᳚ । व॒यः॒॑कृत् । उ॒त । नः॒ । व॒यः॒॑धाः ।
रास्व᳚ । च॒ । नः॒ । सु॒॑म॒हः । ह॒व्य॑दा᳚तिम् । त्रास्व᳚ । उ॒त । नः॒ । त॒न्वः᳚ । अप्र᳚॑युच्छन् ॥

▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेअग्ने त्वं नोस्माकं अवितादृष्टभयेभ्यो रक्षको भव भूयाः । उतापिच गोपा अदृष्ट- भयेभ्योगोप्ता रक्षकोभव । उतापिच वयस्कृत् अन्नस्य कर्ता भव वयोधाः अन्नस्य दाता भव । हेसुमहः सुष्ठु पूजनीयाग्ने त्वं स्वभूतां हव्यदातिम् हविषोदातिं नोस्मभ्यं रास्वच प्रयच्छ । उतापिच नोस्माकं स्वभूतास्तन्वः शरीराणि अप्रयुच्छन् अप्रमाद्यन् त्रास्व पालय ॥ ७ ॥

प्रकेतुनेतिनवर्चं अष्टमं सूक्तं त्रैष्टुभं त्वष्टृपुत्रस्त्रिशिरानामऋषिः आदितः षडाग्नेय्यः तत- स्तिस्रः ऎन्द्भ्यः । तथाचानुक्रान्तं—प्रकेतुनानवत्रिशिरास्त्वाष्ट्रस्तृचोन्त्यवोद्रइति । आदितः ष्णां प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोराग्नेयक्रतावुक्तोविनियोगः ।