दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 117

नवा इति नवर्चं पञ्चमं सूक्तम् । भिक्षुर्नामाङ्गिरस ऋषिः। प्रथमाद्वितीये जगत्यौ शिष्टाः सप्त त्रिष्टुभः। अत्र धनस्यान्नस्य च दानम् स्तूयते। अतस्तद्दैवत्यमिदम्। तथा चानुक्रान्तम्। न वा उ भिक्षुर्धनान्नदानप्रशंसाद्ये जगत्याविति। गतो विनियोगः॥

भिक्षुः प्रथमं व्यतिरेकमुखेनान्नदानं प्रशंसति। देवा वै देवाह् खलु सर्वेषाम् क्षुधं न ददुः। न प्रायच्छन्। किन्तु वधमिद्वधमेव दत्तवन्तः। एतादृशीं वधरूपां क्षुधमन्नदानेन यः शमयति स दाता खलु। उ इति पूरनः। योऽदत्त्वा भुङ्क्ते तमाशितं भुञ्जानम् पुरुषमपि मृत्यवो मरनान्युप गच्छन्ति। समीपे यान्ति। आशितः कर्ता। पा. ६-१-२-७। इत्याद्युदात्तत्वम्। क्षुधार्त्तानां भोक्तॄणां च मरणं समानम्। किं दानेन धननाशरूपेण। अत आह । उतो। उतशब्दोऽप्यर्थे। पृणतः प्रयच्छतः। पुरुषस्य रयिर्धनं नोप दस्यति। नोपक्षीयते। दसु उपक्शये दैवादिकः। पृण दाने तौदादिकः। तस्य शत्रन्तस्य शतुरनुमो नद्यजादी इति विभक्तेराद्युदात्तत्वम्। दानप्रसङ्गेनादातारं दूषयति। अपृणन्नप्रयच्छन् पुरुशस्तु मर्डितारमात्मनः सुखयितारं न विन्दते। न कुत्रापि लभते। इह बन्धवोऽप्रदानान्न सुखयन्ति देवा अपि हविष्प्रदानाभावात्॥१॥

यः पुरुषः स्वयमन्नवानप्याध्राय। आधार्यतेऽसावित्याध्रो दुर्बलः। तस्मै पित्वः पितूनन्नानि चकमानाय। चकमानः कान्तिकर्मा। रफिताय। रफतिर्हिंसार्थः। दारिद्र्येण हिंसितायोपजग्मुषे ग्रुहम् प्रत्यागतायातिशयेन मन आत्मीयमन्तः करणमदाने स्थिरं कृणुते कुरुते। मनः स्थैर्यकरणेन तं क्लेशयतीत्यर्थः। कृणुते। क्रुवि हिंसाकरणयोः। धन्विक्रुण्व्योरच्चेत्युप्रत्ययः। करोतेर्वाव्यत्ययेन श्नुः। विकरणस्वरः सति शिष्तोपि लसार्वधातुकस्वरं न बाधते। म. ६-१-१५८-११। इति लसार्वधातुकस्वरः। न केवलम् क्लेशकरणं अपि तु पुरा तस्य पुरस्तादेव सेवते भोगान्। सोऽपि मर्डितारमात्मनः सुखयितारं न विन्दते। न कुत्रापि लभते॥२॥

अन्वयमुखेन प्रशम्सति। स इत् स एव भोजो दाता खलु यो गृहवे। ग्रहेर्मृगय्वादित्वात्। उ. १-३८। कुप्रत्ययः। प्रतिग्रहीत्रेऽन्नकामायान्नं याचमानाय चरते गृहमागतवते कृशाय दारिद्र्येणैतादृशायातिथयेऽन्नं ददाति प्रयच्छति। अभ्यस्तानामादिरित्याद्युदात्तत्वम्। यामहूतौ। यामा गन्तारो देवाः। अत्र यातेरर्तिस्तुसुहुसृ। उ. १-१३९। इत्यादिना मन्प्रत्ययः। त आहू यन्तेऽत्रेति यामहूतिर्यज्ञः। तस्मिन्नस्मैदात्रे फलमरमलं पर्याप्तं भवति। कामप्रदानं भवतीत्यर्थः। उतापि चापरीशु। केवलमामकेति ङीप्। पा. ४-१-३०। अन्यासु शात्रवीषु सेनासु सखायं कृणुते। तद्वदाचरतीत्यर्थः। तस्य सर्वे सखाय एव न शत्रव इत्यर्थः॥३॥

व्यतिकरणे निन्दामाह। स पुरुषः सखा न भवति यः पुरुषः सचाभुवे सर्वदा सहभवनशीलाय सचमानाय सेवमानायोपसर्जनीभूताय सख्ये सखिजनाय पित्वः पितूनन्नानि न ददाति न प्रयच्छति। स सुहृन्न भवतीत्यर्थः। अस्माददातुः सख्युः सोऽप प्रेयात्। अपगच्छेत्। यद्येनं परित्यज्य गच्छेत्। इण् गतौ लिङि यासुट्। तर्हि तदोको निवासः सदनं नास्ति। न भवति। सदनं हि बन्धुभिः परिव्रुतम्। स गतः पुरुषः पृणन्तमन्नादिकं प्रयच्छन्तमन्यमरणं चिदर्थं स्वामिनमेवेच्छेत्। कामयेत॥४॥

धनवन्तं पुरुषं दाने प्रेरयति। तव्याम्स्तवीयान्धनैरतिशयेन प्रवृद्धः पुरुषो नाधमानाय याचमानायातिथये पृणीयादित्। धनानि दद्यादेव। पॄ पालनपूरनयोः क्र्यादिः। प्वादीनां ह्रस्वः। यदि दद्यात् द्राघीयांसम् । दीर्घशब्दादीयसुनि प्रियस्थिरेत्यादिना द्राघीत्यादेशः। दीर्घतमं पन्थां पन्थानं सुकृतमार्गमनु पश्येत। अनुपश्येत्। व्यत्ययेनात्मनेपदम्। तत्र कारणमाह। रायो धन्नन्यो हि। आ उ। अवर्तन्ते खलु। एकत्र न तिष्ठन्तीत्यर्थः। तत्र दृष्टान्तः। रथ्येव यथा रथ्यानि। रथाद्यत्। पा. ४-३-१२१-। इति तस्येदमित्यर्थे यत्। रथ सम्बन्धीनि चक्राण्युपर्यधोभावेनावर्तन्ते तद्वदावृत्तिमेव दर्शय्ति। अन्यमन्यं पुरुषं धनान्युप तिष्ठन्त। उपतिष्ठन्ते। समवेतानि भवन्ति। उपाद्देवपूजासङ्गतिकरनेति। का. १-३-२५-१। आत्मनेपदम्। तस्माद्धनानि देयानीति भावः॥५॥

अदातारम् दूषयति। अप्रचेता अप्रकृष्टज्ञानः दाने चेतो मनो यस्य न भवति समोघं व्यर्थमेवान्नं विन्दते। लभते। विद्लृ लाभे तौदादिकः। शे मुचादीनामिति नुमागमः। इदं सत्यं यथार्थमेवेति ब्रवीमि। ऋषिरहं वदामि। न केवलं व्यर्थं किन्तु तस्य पुरुषस्य स वध इद्वध एवान्नं परामृशतः। तच्छब्दस्य वधसामानाधिकरण्यात्पुल्लिङ्गता। यथा णेरणावित्यत्र। पा. १-३-६७। यत्कर्म स एव कर्तेति। अथवा स निरर्थको वध एव यः पुरुषोऽर्यमणम् । उपलक्षणमिदम्। सर्वान्देवानर्यमादीन्न पुष्यति हविष्प्रदानेन न पोषयति नो नापि सखायं समानख्यानमभ्यागतमतिथिं मित्रवर्गं च न पोषयति। पुष पुष्टौ दैवादिकः। यच्छब्दाध्याहारादनिघातः। अत एव केवलादी। अदेः सुप्यजातौ। पा. ३-२-७८। इति णिनिः। अत उपधालक्शणावृद्धिः। केवलमसाक्षिकमन्नं भुञ्जानः स केवलाघो भवति। केवलपापवान्भवति। अघमेव केवलं तस्य शिष्यते। ऐहिकामुश्मिकमिति । तस्माद्यथाकथञ्चिद्दातव्य मित्यभिप्रायः॥६॥

कृषन् क्रुषिं कुर्वन्फाल आशितं कर्षकं भोक्तारं कृणोति। करोति। तथाध्वानम् मार्गं यन्। इणः शतरि नुमागमः। गच्छन्पुरुशश्चरित्रैरात्मीयैर्गमनैरपवृङ्क्ते। स्वामिनो धनमावर्जयति। व्रुजी वर्जने आदादिकः। अनुदात्तेत्। वदञ्शास्त्रार्थं ब्रुवाणो ब्रह्मा ब्राह्मणोऽवदतः शास्त्रार्थमब्रुवानाज्जनाद्वनीयान्। सम्भक्तृतमः प्रियकरो भवति। वनतेस्तृजन्तस्येयसुनि तुरिष्थेमेयः स्विति तृचो लोपः। ते यथा स्वकर्मणि प्रवर्तमानाः परेषामुपकारकाः तथा पृणन् दाता पुरुषोऽपृणन्तमदातारं जनमभ्यभिलक्ष्यापिः स्यात्। बन्धुर्भवेत्॥७॥

अत्र पादशब्दो भागवचनः। एकपादेकभागधनः पुरुषो द्विपदो द्विगुनधनस्य मार्गं भूयः। तृतीयायाः सुः। भूयसा कालेन वि चक्रमे। विविधं गच्छति। वेः पादविहरणे। पा. १-३-४१। इत्यात्मनेपदम्। तथा द्विपात्पुरुषस्त्रिपादं त्रिभागधनं पुरुषं पश्चादभ्येति। अभिगच्छति। चतुष्पाच्चतुर्भागधनस्तु द्विपदाम्। बहुवचनादेकपादादय उपलक्ष्यन्ते। एकपादधनादीनां पङ्क्तीरभिस्वरेऽभिगमने सम्पश्यन् सम्यगीक्षनमाणः सन्नुपतिष्ठमान एति। गच्छमानो भवति। अन्योन्यापेक्शया सर्व उत्तमाधमाः। तस्मात्त्वमहमेव धनवानिति न मन्येः किन्त्वतिथिभ्यो धनानि ददस्वेत्यर्थः॥८॥

अतिथिभ्यो धनमप्रयच्छन्नपि मम भ्राता दास्यतिति चेत् तत्र हेतुमाह। समौ चिद्धस्तौ समावपि समं समानं न विविष्टः। कार्यं न व्याप्नुतः। विष्लैव्याप्तौ जौहोत्यादिकः। संज्ञापूर्वकस्य विधेरनित्यत्वादभ्यासस्य गुणाभावः। तथा संमातरा वत्सस्य मातरौ धेनू समे अपि समं समानं पयो न दुहाते। यमयोश्चित् सहजातयोः पुत्रओरपि समा समानि वीर्याणि न सन्ति। तस्माज्ज्ञातीचिदेकस्मिन्कुले सन्तौ जातावपि समं न पृणीतः। न प्रयच्छतः। तस्माद्यस्य धनमस्ति स एव दद्यादित्यर्थः॥९॥