दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 161

मुञ्चामीति पञ्चर्चं दशमं सूक्तं प्रजापतिपुत्रस्य यक्ष्मनाशनाख्यस्यार्षम्। अन्त्यानुष्टुप् शिष्टास्त्रिष्टुभः। अनादेशे त्विन्द्रो देवता। तथा चानुक्रान्तम्। मुञ्चामि प्राजापत्यो यक्ष्मनाशनो राजयक्ष्मघ्नमन्त्यानुष्टुबिति। हृदयरोग प्रमुखस्य व्याधिजातस्योपशमनार्थमनेन सूक्तेन होतव्यम्। सूत्र्यते हि। व्याधितस्यातुरस्य यक्ष्मगृहीतस्य वा षळाहुतिश्चरुर्मुञ्चामि त्वा हविशा जीवनाय कमित्येतेन। आ. गृ. ३-६-४। इति॥

हे यक्ष्माभिभूत हविषानेन चरुणा साधनेन होमेन त्वा त्वामज्ञातयक्श्मात्। अयमेतत्संज्ञ इत्यप्रज्ञातः शरीरगतो रोगोऽज्ञातयक्षः। तादृशाद्रोगान्मुञ्चामि। विश्लेषयामि। किमर्थम् । जीवनाय कं जीवनार्थम्। इह लोके चिरकालावस्थानार्थमित्यर्थः। कमिति पूरकः। उतापि च राजयक्ष्मात्। यक्ष्माणां राजा यक्ष्मरोगो राजयक्ष्मः। राजदन्तादित्वादुपसर्जनस्य परनिपातः। पा. २-२-३१। तस्मादपि त्वां मुञ्चामि। यदि वा यदि चैतदेतस्मिन्समय एनं व्याधितं पुरुषं ग्राहिर्गृहणशीला ग्रहरूपादेवता जग्राह गृहीतवती तस्या देवतायाः सकाशाद्धे इन्द्राग्नी एनं प्रमुमुक्तम्। प्रमोचयतम्॥१॥

यदि स रोगग्रस्तः क्षितायुः क्षीणायुर्भवति यदि वा परेतोऽस्माल्लोकात्परागतो भवति यदि च मृत्योर्वैवस्वतस्यान्तिकं निकटं नीतो नितरां प्राप्त एव भवति एवं भूतमपि तं पुरुषं निरृतेः पापदेवताया आयुषः क्षयकारिण्या उपस्थादुपस्थानादा हरामि। आनाययामि। आवर्तयामि। आहृत्य चैनं शतशारदाय शतसंवत्सरजीवनार्थमस्पार्षम्। प्रबलं करोमि। स्पृ प्रीतिबलनयोः॥२॥

सहस्रमिति बहुनाम। सहस्रमक्षीणि चक्षूंषि यस्य हविषः फलत्वेन विद्यन्ते तत्सहस्राक्षम्। बहुव्रीहौ सत्थ्यक्ष्णॊरिति षट् समासान्तः। शरदः सम्बन्धी शारदः संवत्सरः। शतं शारदा यस्य तत्तथोक्तम्। बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्। अत एव शतायुषा शतसंवत्सरपरिमितमायुर्जीवनं फलभूतं यस्य तादृशेन हविषा। यद्वा। सहस्राक्ष इन्द्रः । तेन शतशारदेन शरदाम् संवत्सराणां शतस्य दातृत्वेन सम्बन्धिना कर्त्रा शतायुषा हविषा करनभूतेन एनं यक्ष्मगृहीतमाहार्षम्। रोगादनैषम्। यथा येन प्रकारेणेमं पुरुषं शतं शरदः सम्वत्सरान्। अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। एतावन्तम् कालमिन्द्रो विश्वस्य सर्वस्य दुरितस्य दुःख्हस्य पारमवसानं दुःखराहित्यं नयति नयेत् तथाहार्षमित्यर्थः॥३॥

हे यक्ष्माद्विमुक्त वर्धमानोऽहरहरभिवृद्धिं प्राप्नुवंस्त्वं शतं शरदः शतसंख्याकाञ्शरदृतूञ्जीव। प्राणान्धारय। पूर्ववदत्यन्तसंयोगे द्वितीया। शतं हेमन्तान् हेमन्तर्तूंश्च जीव शतं वसन्तांश्च। उशब्दः समुच्चये। अपि चेन्द्राग्नी इन्द्राश्चाग्निश्च सविता प्रेरको देवस्च बृहस्पतिर्बृहताम् देवानां पालयिता देवश्च शतायुषा शतसंवत्सरपरिमितस्यायुषो हेतुभूतेन हविषा तर्प्यमाणाः सन्त इमं जनं पुनर्दुः। पुनरस्मभ्यं प्रादुः॥४॥

हे व्याधि गृहीत त्वा त्वामाहार्षम्। मृत्योः सकाशादाहृतवानस्मि। अत एव त्वा त्वामविदम्। अलप्सि। हे पुनर्नव पुनरभिनव पुनरागाः। पुनरस्मत्समीपमागच्छ। हे सर्वाङ्ग सर्वैरविकलैरङ्गैरुपेत ते तव सर्वम् चक्षुः। उपलक्षणमेतत्। इन्द्रियवर्गं सकलमविदम्। लब्धवानस्मि। ते तवायुर्जीवनं च सर्वं सम्पूर्णमविदम्॥५॥