दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 94

प्रैत इति चतुर्दशर्चं चतुर्थं सूक्तम् । कद्व्राः पुत्रस्य सर्पस्यार्बुदस्यार्षं पञ्चमी सप्तमी चतुर्दशी त्रिष्टुभः शिष्टा एकादश जगत्यः। सोमाभिषवार्था ग्रावाणोऽत्र देवता। तथा चानुक्रान्तम्। प्रैते षळुना सर्पोऽर्बुदः काद्रवेयो ग्राव्णोऽस्तौत्पञ्चम्यन्त्ये त्रिष्टुभौ सप्तमी चेति। ग्रावस्तोत्र एतत्सूक्तम्। सुत्रितं च। प्रैते वदन्त्वित्यर्बुदं प्रागुत्तमाया आ व ऋञ्जसे प्र वो ग्रावाण इति सूक्तयोः। आ. ५-१२। यद्वा। इदमेकमेव सूक्तं ग्रावस्तोत्रम्। सूत्रितं च। अर्बुदमेवेत्येके प्र वो ग्रावाण इत्येके। आ. ५-१२। इति॥

एते ग्रावाण उपलाः प्र वदन्तु। अभिषवशब्दं कुर्वन्तु। वयं यजमाना वदद्भ्योऽभिवशब्दं कुर्वद्भ्यो ग्रावभ्यो ग्राव्णामर्थाय वाचं प्र वदाम। किञ्च हे ऋत्विजः यूयमपि स्तुतिलक्षणां वाचं वदत। पठत। यद्यदाद्रय आदरणीया दृढा आशवः सोमाभिषवार्थं क्षिप्रकारिणः पर्वता ग्रावाणः सर्वे यूयं साकं सहेन्द्रायेन्द्रार्थं श्लोकं श्रोतव्यं घोषमभिषवशब्दं भरथ पोषयथ तदानीं सोमिनः सोमवन्तः सोमेन तृत्पा भवथ॥१॥

शतवत्सहस्रवत् यथा शतं मनुष्याः सहस्रवदपरिमिता मनुष्याश्च वदन्ति तद्वदेते ग्रावाणो वदन्ति। शब्दं कुर्वन्ति। किञ्च हरितेभिः सोमसंसर्गाद्धरितवर्णैरासबिरास्यैरभि क्रन्दन्ति। सोममभिलक्ष्य देवानाह्वयन्तीत्यर्थः। किञ्च सुकृतः शोभनकर्माणोः ग्रावाणो विष्ट्वी यज्ञं प्राप्य होतुर्देवानामाह्वा तुरग्नेः पूर्वे चित् पूर्वमेवाद्यं भक्षणीयं हविराशत। प्राप्नुवन्ति॥२॥

अरुणस्यारुणवर्णस्य वृक्षस्य शाखां बप्सतो भक्षयन्तस्ते सूर्भवाः शोभनभक्शा वृषभाः प्रेमराविषुः। प्ररुवन्ति। यथा पक्व आमिष्यध्यामिषे क्रव्यादो मांसभक्शकाश्च मांसविषये यथा न्युंखयन्ते शब्दविशेशं कुर्वन्ति तद्वदेते ग्रावाणो वदन्ति। शब्दं कुर्वन्ति। किञ्च मधु मदकरं सोममनास्येनाविदन्। लभन्ते॥३॥

मदिरेण मदकरेण मन्दिनाभिषूयमाणेन सोमेनेन्द्रं क्रोशन्त आह्वयन्त एते ग्रावाणो बृहदत्यन्तं वदन्ति। शब्दं कुर्वन्ति। किञ्चानास्येन मधु मदकरं सोममविदन्। आलभन्त। किञ्च संरभ्य संरब्धा भुत्वा धीरा धृष्टाः सन्त उपब्धिभिः शब्दैः पृथिवीमाघोषयन्तः पुरयन्तः स्वसृभिरङ्गुलिभिः सहानर्तिषुः। नृत्यन्ति॥४॥

सुपर्णाः सुपतना ग्रावाण उपोपलक्श्य समीपे द्यव्यन्तरिक्षे वाचमभिशव शब्दमक्रत। कुर्वन्ति। किञ्चाखरे। म्रुगाणां व्रज आखरः। तस्मिन्निषिरा गमनशीलाः कृष्णाः कृष्णमृगा इव सूर्यश्वितः सूर्यवच्छ्वेतवर्णा द्रप्सा। अनर्तिषुः। न्रुत्यन्ति। निश्क्रुतं ग्रावभिः पीडितं सदुपरस्योपलस्य न्यगधोमुखं सोमं नि यन्ति। निगमयन्ति। किञ्च पुरु बहु रेतः सोमलक्षणमुदकं दधिरे। धारयन्ति॥५॥

वृषणः । फलं वर्षतीति वृषा यज्ञह् । तस्य धुरो धुरं भारं बिभ्रतो धारयन्त एते ग्रावाणः साकं सोमेन सह युक्ताः सन्तः प्रवहन्तो रथं प्रकर्षेण वोढार उग्रा उद्गूर्णा अश्वा इव समायमुः। समायच्छन्ति। अयता भवन्तीत्यर्थः। यद्यदा श्वसन्तोऽभिषवसमय उत्पतननिपतनव्यापारजनितेन वायुना श्वसन्त इव स्थिता ग्रावाणो जग्रसनाः सोमं ग्रसमाना अराविषुः शब्दायन्ते तदानीमेषां ग्राव्णां सम्बन्धी प्रोथथो मुखाच्छब्दः शृण्वे। श्रूयते। तत्र दृष्टान्तः। अर्वतामिवाश्वानां सम्बन्धिनो मुखाद्धेषाशब्दो यथा तद्वदित्यर्थः॥६॥

दशावनिभ्यः। कर्माण्यवन्ति गच्छन्तीत्यवनयः। दशावनयोऽङ्गुलयो येषां ग्राहकत्वेन सम्बन्धिनस्ते दशावनयः। तान्ग्राव्णः। द्वितीयार्थे चतुर्थी। दशकक्ष्येभ्यः। कक्ष्याः प्रकाशका अङ्गुलयो येशां ते दशकक्ष्याः। तान्। दशयोक्त्रेभ्यः। योक्त्रवद्बन्धने साधनभूता दशाङ्गुलयो येषां तान्। दशयोजनेभ्यः। सोमेन सह योजने साधनभूता दाराशाङ्ग्लयो येषां तान्। दशभीशुभ्यः। कर्माण्यभितो व्याप्नुवन्तीत्यभीशवोऽङ्गुलयो दश येषां तान्। आजरेभ्यो जराविवर्जितान्दश दशभिर्धुरो धूर्भिर्हिंसितृभिः। तृतीयार्थे प्रथमा। युक्ता युक्तान्। द्वितीयार्थे प्रथमा। वहद्भ्यो वहतोऽभिषवाख्ये कर्मणि व्याप्रियमाणानर्चत। स्तुत। हे ऋत्विज इति शेशः। अत्र यास्कः। अनवयोऽङ्गुलयो भवन्त्यवन्ति कर्माणि कक्ष्याः प्रकाशयन्ति कर्माणि योक्त्राणि योजनानीति व्याख्यातमभीशवोऽभ्यश्नुवते कर्माणि दश धुरो दश युक्ताः वहद्भ्यः। धूर्धूर्वतेर्वधकर्मन इयमपीतरा धूरेतस्मादेव विहन्ति वहं धारयतेर्वा। नि. ३-९। इति॥७॥

अद्रय आदरणीया आशवः अक्षिप्रकारिणस्त एते प्रकृता ग्रावाणो दशयन्त्रासो दशयन्त्राः। तेशामेषां ग्राव्णां सम्बन्धि यदाधानं प्रक्षेपण मभिषवकर्म हर्यतं स्पृहणीयं पर्येति। परितो गच्छति। त एते ग्रावण एव सुतस्याभिषुतस्य सोम्यस्य सोमस्य सम्बन्धिनोऽंशोः खण्डस्वरूपस्यान्धसोऽन्नस्य पीयूषममृतं प्रथमं भेजिरे॥८॥

ते सोमादः सोमस्यात्तारस्ते प्रकृता एते ग्रावाण इन्द्रस्य हरी अश्वौ निंसते। निक्शन्ति। चुंबन्ति। प्राप्नुवन्तीत्यर्थः। किञ्च गव्यधिषवणचर्मण्यंशु सोमं दुहन्त असते। किञ्चेन्द्रस्तेभिस्तैर्दुग्धं सोम्यं सोममम्यं मध्वमृतं पपिवान्पीतवान्वर्धते। वृद्धशरीरो भवति। प्रथते। विस्तीर्णशरीरश्च भवति। व्रुषायते वृषेवाचरति॥९॥

अंशुः सोमो वो युश्माकं व्रुशा यज्ञे वर्षिता भविष्यति। यूयमपि न रिषाथन किल। न रिष्यथ। न शीर्णा भवथ किल। किञ्चेळावन्तोऽन्नवन्त इव यूयं सदमित् सदैवाशिता भोजिताः स्थन। भवथ। किञ्च रैवत्येव यथा रेवन्तस्तेजसा युक्ता भवन्ति तद्वन्महसा तेजसा युक्ताश्चारवः कल्याणाः स्थन। भवथ। हे ग्रावाणः यूयं यस्य यजमानस्याध्वरं यज्ञमजुषध्वम् । असेवध्वम्॥१०॥

आश्रमणाः श्रमवर्जिता अशृथिता अन्यैरशिथिलीकृता अमृत्यवोऽमारिता अनातुरा अरोगा अजरा जरारहिता स्थ। भवथ। किञ्चामविष्णव उत्क्षेपणावक्षेपणगत्युपेता हे ग्रावाणः तृदिला अन्येषां भेदका अतृदिलासः स्वयमन्येनाभिन्नाः सुपीवसः सुबला अतृषितास्तृष्णारहिता अतृष्णजो निःस्पृहा भवथ॥११॥

हे ग्रावानः युगे युगे सर्वेषु युगेशु ध्रुवा एव निश्चला एव वो युश्माकं पितरः पितृभूताः क्शेमकामासः क्षेमकामाः सदसो न युञ्जते। सदांस्यात्मना न संयोजयन्ति। अजुर्यासो जरारहिता हरिषचः सोमस्य सम्भक्तारो हरिद्रवः सोमसंसर्गाद्धरितवर्णा द्यां दिवं पृथिवीं च रवेणाभिषवशब्देनाशुश्रवुः। श्रावयन्ति॥१२॥

आद्रय आदरणीया ग्रावणॊ यामन् यामनि गमनेऽञ्जस्पाः। अञ्जसा पान्ति रक्षन्तीत्यञ्जस्पाः। तेषां रथानामिवोपब्द्दिभिस्तदित्तदेवाभिषवकर्म विमोचने घेत् तत्सोमरसविमोचनवेलायामपि वदन्ति। प्रकाशयन्ति। किञ्च बप्सतः सोमं भक्षयन्तो ग्रावाणो वपन्तो धान्याक्रुतः कृषीवला बीजमिव यथा पृञ्चन्ति तद्वत्सोमं पृञ्चन्ति। सम्पर्चयन्तीत्यर्थः। नैनं मिनन्ति। न हिंसन्तीत्यर्थः॥१४॥

जायमानाः पूज्यमाना आद्रय आदरणीया ग्रावाणोऽध्वरेऽधि यज्ञे सुते सोमेऽभिषुते मातरं तुदन्तो हस्तेन ताडयन्त आ क्रिळयो नाक्रीडकाः कुमाराः शब्दं यथा कुर्वन्ति तथा वाचं शब्दमक्रत। क्रुण्वन्ति। सुषुवुशः सोममभिषुतवतो ग्राव्णो मनीषां स्तुतिं वि मुञ्च। विशेषेण मुञ्च। किञ्चाद्रयो वि वर्तन्ताम्। अभिषवशब्दं विमुञ्चन्तु॥१५॥

वेदार्थस्य प्रकाशेन तमे हार्दं निवारयन्। पुमार्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः॥

इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तक श्री वीरबुक्कभुपाल साम्राज्य धुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीये वेदार्थ प्रकाशे ऋक्संहिताभाष्ये

अष्टमाष्टके चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः॥