दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 66

देवान्हुव इति पञ्चदशर्चं षष्ठम् सुक्तम्। ऋष्याद्याः पूर्ववत्। देवान्हुव इत्यनुक्रान्तम्। पृष्थ्याभिप्लवषडहयोः पञ्चमेऽहनीदं वैश्वदेवनिविद्धान्त्म्। सूत्रितं च। इहेह व इति चतस्रो देवान्हुव इति वैश्वदेवम्। आ. ७-५। इति॥

बृहच्छ्रवसः प्रभूतान्नाञ्ज्योतिष्कृत आदित्याख्यस्य तेजसः कर्तॄन्प्रचेतसः प्रकृष्टज्ञानाम्स्तान्देवानध्वरस्यास्य यज्ञस्य स्वस्तये७विनाशाय निर्विघ्नेन यज्ञ परिसमाप्तये हुवे। आह्वयामि। विश्ववेदसः सर्वधना इन्द्रज्येष्ठासः। इन्द्रो ज्येष्थ प्रधानो येशाम् । इन्द्रनेतृका इत्यर्थः। अमृता मरनधर्मरहिता ऋतावृधो यज्ञेन प्रवृद्धा ये देवाः प्रतरमत्यन्तं ववृधुः वर्धन्ते॥१॥

इन्द्रप्रसुता इन्द्रेण तत्कार्येषु प्रेरिता वरुण प्रशिष्ठा वरुणेनानुशिष्टा अनुमोदिता ये मरुतो ज्योतिषो द्योतमानस्य सूर्यस्य स्वस्वकर्मणि सर्वस्य प्रेरकस्यामुष्यादित्यस्य भागं भजनीयं लोकमानशुः आनशिरे व्याप्तवन्तः। सूर्यमधिष्थाय वर्तन्त इत्यर्थः। वैजने शत्रूणां छेदके माघोने मघवत इन्द्रस्य सम्बन्धिनि मरुद्गणे। तेषाम् मरुतां गणे मन्म मननीयं स्तोत्रं धीमहि। दध्मः। कुर्मः। किञ्च। सूरयः प्राज्ञा यजमानास्तन्निमित्तमेव यज्ञं जनयन्त। अनजयन्ति। तेशां हविष्ट्रदानाय कुर्वन्ति॥२॥

वसुभिरेतन्नामकैरष्टभिर्देवैः सहित इन्द्रो नोऽस्मदीयं गयम् । गृहनामैतत् प्राप्तव्यं गायते शब्द्यतेऽत्रेति वा गृहम् गयम्। परि पातु। परिरक्शतु। तथादितिर्देवमातादित्यैर्देवैः सह नोऽस्मभ्यं शर्म सुखं प्रयच्छतु। किञ्च देवो दीप्यमानो रुद्रो रुद्रेभिः स्वपुत्रैर्मरुद्भिः सह होऽस्मान्म्रुळयाति। सुखयतु। मृड सुखने। लेट्यडाग्माः। अपि च त्वष्टा प्रजापतिर्ग्नाभिर्देवपत्नीभिश्छन्दोभिः सुविताय सुष्ठु प्राप्तव्यायाभ्युदयाय नोऽस्माञ्जिन्वतु। प्रीणयतु॥३॥

अदितिर्द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ महद्महानृतं सय्तभुतोऽग्निरिन्द्राविष्णू मरुतश्च बृहत्परिवृढः स्वरादित्यः एते देवाः सर्वत्र स्वमहिम्ना वर्तन्ते। एतान्देवानादित्यादीन्सुदंससं सुकर्माणम् सवितारमेतन्नामानं चावसे रक्षणाय हवामहे। वयमाह्वयामहे॥४॥

धीभिः प्रज्ञाभिर्युक्तः सरस्वानेतन्नामा धृतव्रतो धृतकर्मा वरुणश्च पूषा महिमा महत्त्वेन युक्तो विष्णुश्च वायुरश्विनाश्विनौ बृह्मकृतः कर्मकृतः स्तोतॄणामन्नदातारो वा विश्वव्दसः सर्वढना व्याप्तज्ञाना वांहसः पापरूपानां शत्रूणां हन्तारोऽम्रुता एते देवानोऽस्मभ्यं त्रिवरूथं त्रिष्कम्भं त्रिकक्ष्यं शर्म ग्रुहम् । यद्वा। त्रिवरूथम् । द्रोणाधवनीयपूतभृत्संज्ञकानि त्रीणि पात्राणि यत्रव्रियन्ते सम्भज्यन्ते तद्यज्ञसाधनं गृहम् । यंसन्। प्रयच्छन्तु। यच्छतेर्लेटि सिष्यडागमः॥५॥

यज्ञ एषोऽस्मदीयो व्रुशा कामानां वर्षितास्तु। तथा यज्ञिया यज्ञार्हा देवाश्च वृशनः सन्तु। किञ्च देवाह् स्तुतिकारिण ऋतिजो वृशणो धनवर्षणे कारनानि सन्तु साधुस्तुतिकरणेन। तथा हविष्कृतो हविषाम् कर्तारोऽध्वर्व्यादयो वृषणोऽव्यग्रतया मन्त्रसाहित्येन च हविष्प्रदानेन। अपि चर्तावरी यज्ञवत्यौ द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यौ व्रुषणा हविरुत्पादनेन कामानां वर्षयित्रौ भवताम्। तथा पर्जन्य इन्द्रो वृषापां वर्षिता भवतु। वृषस्तुभो वर्षनशीलस्तुतिभिर्देवान्स्तुवन्तः सर्व ऋत्विजो वृषणो भवन्तु॥६॥

वृषणा वर्षणशीलौ पुरुप्रशस्ता बहुभीः प्रशस्तावग्नीषोमौ वाजसातयेऽन्नालाभायोप ब्रुवे। अहमुपस्त्ॐइ। पुनर्वृषणावित्यादरार्थम्। यौ देवौ वृषन ऋत्विजो देवयज्यया। देवा इज्यन्तेऽत्रेति देवयज्या यज्ञः। छन्दसि निष्टर्क्येति निपातितः। तेनेजिरे यजन्ते हविर्भिः पूजयन्ति ता तौ प्रसिद्धौ नोऽस्मभ्यं त्रिवरुथं त्रिष्कंभं शर्म गृहं वि यंसतः। विशेशेण प्रयच्छताम्॥७॥

धृतव्रता धृतकर्माणो जात्याक्षत्रियाः। यद्वा। क्षत्रम् बलम् । तदर्हास यज्ञनिष्कृतः। यज्ञं प्रति निर्गमनं यज्ञनिः। तस्य कर्तारो ब्रुहद्दिवा महातेजस्का अध्वराणाम् रक्षोभिरहिंसितानां यज्ञानामभिश्रियोऽभिसेवका अग्निहोतारोऽग्निर्होताह्वाता येशां तादृशा ऋतसापः। षप समवाये। सत्यभाजः अत एवाद्रुहः केषांचिदप्यद्रोग्धारः। यद्वा। द्रुहेः कर्मण्यौणादिकः क्विप्। कैश्चिदप्यहिंस्याः। एवं प्रभावा देवा वृत्रतूर्ये। वृत्रस्तूर्यते हिंस्यतेऽत्रेति वृत्रतूर्यः सङ्ग्रामः। तस्मिन्नपामावरकशत्रुवधेऽप उदकान्यन्वसृजन्। अन्वसारयन्॥८॥

देवासो देवा इन्द्रादयो द्यावापृथिवी द्यावापृथिव्यावभ्यभिलक्ष्य व्रता व्रतेन स्वेन कर्मणापः। सुब्व्यत्ययः। अप उदकान्योषधीश्च तथा यज्ञिया यज्ञार्हान्वनिनानि वने भवान्पलाशादीन्वृक्षाञ्जनयन्। उदपादयन्। किञ्च ते देवाः स्वः सर्वमन्तरिक्षमा पप्रुः। तेजसापुरयन्ति। किमर्थम्। ऊतये रक्षणाय शत्रुभ्यो बाधाभावाय। अपि च वशं काम्यमानम्। वशिरण्योरुपसंख्यानम्। पा. ३-३-५८-३। इत्यकर्तरि कारकेऽप्। तं यज्ञं तन्वि स्वशरीरे नि ममृजुः। नितरां शुद्धमलंकृतं चक्रुः॥९॥

दिवो द्युलोकस्य धर्तारो धारयितार ऋभवः सत्येन भासमानाः सुहस्ताः शोभनवज्राद्यायुधयुक्तहस्ता देवास्तथा महिषस्य महतस्तन्यतोः शब्दस्य। तनुविस्तारे। ऋतन्यञ्जीति यतुच्प्रत्ययः। शब्दस्य कर्तारौ वातापर्जन्या वातश्च पर्जन्यश्च तत्कार्या आप ओषधीरोषधयश्च नोऽस्माकं गिरः स्तुतीः प्र तिरन्तु। प्रवर्धयन्तु। प्रपुर्वस्तिरतिर्वृद्ध्यर्थः। तथा रातिर्दाता भगो भजनीयोऽर्यमा च वाजिहः। अग्निर्वायुः सूर्यस्ते वै वाजिन इति तैत्तिरीयब्राह्मणम्। १-६-३-९। एते देवाश्च मे मदीयं हवमाह्वानं यन्तु। अभिगच्छन्तु॥१०॥

समुद्रः समुन्दनशीलः स्यन्दमानोदहः सिन्धुरेतन्नामकोऽन्तरिक्षं द्यावापृथिव्योरन्तरा मध्ये क्षितमुषितं रजो मध्यमलोकमज एकपात् अजायमान एक एव पद्यते। एतत्संज्ञको देवोऽर्णव उदकवांस्तनयित्नुः स्तनयित्नुर्मेघो बुध्न्योऽन्तरिक्षे भवोऽहिरेतत्संज्ञकः एते देवा मे मम वचांसि वक्तव्यानि स्तोत्रानि शृणवत्। प्रत्येकं शृणोतु उतापि च सूरयः प्रज्ञा विश्वे देवासो देवा मम स्तोत्राणि शृण्वन्तु॥११॥

हे देवाः मनवो मनुष्या वयं वो यष्मदीयाय देववीतये। देवानां वीतिर्भक्षनं यस्मिन् स यज्ञः । तस्मै यज्ञाय स्याम। यज्ञकर्तारो भवेम। ततो नोऽस्मदीयं यज्ञं साधुया। सुप्रो याजादेशः। साधु कल्याणं प्राञ्चं प्राचीनं प्र णयत। प्रकृष्टाञ्चानं कुरुत। हे आदित्या हे रुद्रा रुद्रपुत्रा मरुतो हे सुदानवः शोभनदाना हे वसवः इमेमानि शस्यमानानि ब्रह्म ब्रह्मानि स्तोत्राणि जिन्वत। प्रीणयत॥१२॥

आप्तोर्यामेच्छावाकातिरिक्तोक्थस्य दैव्या होतारेत्येषा परिधानीया। सुत्रितं च। उभा उ नूनं दैव्या होतारा प्रथमा पुरोहितेति परिधानीया। आ. ९-११। इति॥

प्रथमा मुखौ पुरोहिता पुरोहितौ पुरतो निहितौ दैव्या देवसंबन्धिनौ होतारा होतारावेतन्नामानावग्न्यादित्यावन्वेमि। हविर्भिरनुगच्छामि। तत ऋतस्य यज्ञस्य पन्था पन्थानं साधुया कल्याणं विघ्नराहित्येनान्वेमि। अनुगच्छाअमि। अनन्तरं प्रतिवेशं समीपे वर्तमानं क्षेत्रस्य पतिं पालयितारमेतन्नामानममृतान्मरणधर्मरहितानप्रयुच्छतोऽप्रमाद्यतो विश्वान्सर्वान्देवांशेमहे। धनं याचामहे॥१३॥

ऋषिवत् पूर्व ऋषय इव देवानीळानाः स्तुवन्तो वसिष्ठासो वसिष्ठकुलजाता ऋषयः पितृवद्वसिष्ठवत्स्वस्तयेऽविनाशाय वाचं स्तोत्रमक्रत। कुर्वन्ति॥ करोतेर्लुञि मन्त्रे घसेति च्लेर्लुक्। हे देववासो देवाः यूयं काममस्मदभिलाषमेत्यागत्यास्मे अस्मासु वसु गवादि लक्षनं धनमव धूनुत। अभिमुखं प्रेरयत। तत्र दृष्टान्तः। प्रीता इव। यथा प्रीताः संहृष्टा ज्ञातयो बन्धवः स्वजनस्य धनं प्रेरयन्ति तद्वद्धविर्दानेन स्तुतिकरनेन च बन्धुष्वस्मासु धनं प्रेरयतेति भावः॥१४॥

वसिष्ठो वसिष्ठकुलजोऽयमृषिरमृतन्मरणरहितान्देवान्ववन्दे। एवमस्तावीत्। ये देवा विश्वा विश्वानि भुवनानि लोकानभि प्रतस्थुः स्वतेजसाभिभवन्ति। अभितः प्रतिष्ठन्तीति वा। प्रपूर्वात्तिष्ठतेर्लिटि रूपम्। समासस्वरः। ते देवा अद्यास्मिन्दिने नोऽस्मभ्यमुरुगायं प्रभूतयशस्कमन्नं रासन्ताम् । प्रयच्छन्तु। हे देवाः यूयम् स्वस्तिभि कल्याणीभिरूतिभिर्नोऽस्मान्सदा सर्वदा पात। रक्षत॥१५॥