दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 97

या ओषधीरिति त्रयोविंशतृचं सप्तमं सूक्तम्। अथर्वणः पुत्रस्य भिषग्नाम्न आर्षम्। आनुष्टुभमोषधिदेवताकम्। तथा चानुक्रान्तम्। या ओषधीस्त्र्यधिकाथर्वणो भिषगोषधिस्तुतिरानुष्टुभमिति। दीक्षितानां ज्वराद्युपसन्तापे सञ्जातेऽनेन सूक्तेन मार्जयेत्। सुत्रितं च। ओषधिसूक्तेन चाप्लाव्यानुम्रुजेत्। आ. ६-९। इति॥

या ओषधयः पुर्वाः पुरातन्यो जाता उत्पन्नाः। केभ्यः सकाशात्। देवेभ्यो जगन्निर्मातृभ्यः। यद्वा। देवा द्योतमाना ऋतवः। तेभ्यः। कस्मिन्काले। त्रियुगं त्रिषु युगेशु विशेषेण प्रादुर्भावापेक्षया कृतादियुगत्रयमुक्तं कलौ त्वत्यन्ताल्पत्वादुपेक्षितम्। अथवा त्रिषु युगेशु वसन्ते प्रावृषि शरदि चेत्यर्थः। अहं बभ्रूणां बभ्रुवर्णानां सोमाद्योषधीनां शतं सप्त च धामान्यनुलेपमार्जनाभिषेकादिरूपेनाश्रयभुतानि स्थानानि नु क्शिप्रं मनै। मन्ये। सम्भावयामीत्यर्थः। अत्र वाजसनेयकम्। या ओषधीः पुर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरेत्यृतवो वै देवास्तेभ्य एतास्त्रिः पुरा जायन्ते वसन्ते प्राव्रुषि शरदि मनै नु बभृणामहमिति सोमो वै बभ्रुः सोम्या औशधेय औशधः पुरुषह् शतं धामानिति यदिदग्ं शतायुः शतार्घः शतवीर्य एतानि हास्य तानि शतं धामानि सप्त चेति य एवेमे सप्त शीर्षन्प्राणास्तानेतदाह। शत. ७-२-४-२६। इति। अत्र निरुक्तम् च। या ओशधयः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रीणि युगानि पुरा मन्ये नु तद्बभ्रूणामहं बभ्रुवर्णानाम् भरणानां हरणानामिति वा शतं धामानि सप्त चेति। धामानि त्रयाणि भवन्ति स्थानानि नामानि जन्मानीति। जन्मान्यत्राभिप्रेतानि सप्तशतानि सप्तशतम् पुरुषस्य मर्मणां तेष्वेना दधति। नि. ९-२५। इति॥१॥

हे अम्ब मातर ओषधयः वो युष्माकं धामानि स्थानानि जन्मानि वा शतमपरिमितानि। उतापि च वो युश्माकम् रुहः प्ररोहः प्रोद्गमह् सहस्रमपरिमितः। अधापि च हे शतक्रत्वः शतकर्मानह् यूयमिमं मे मां मदीयं वा जनमामयग्रस्तमगदम्। गदो रोगः। तद्रहितं कृत। कुरुत॥२॥

हे ओषधीरोशधयः प्रति मोदध्वम्। इमं रुग्णं प्रति मुदिता हृष्टा भवत। कीदृश्यो यूयम्। पुस्पवतीः पुश्पवत्यः प्रसूवरीः। प्रकर्षेण सूयन्त उपभोगायेति प्रसवाः फलानि। तद्वत्यः किञ्चाश्वा इवाश्नुवाना हया इव सजित्वरीः सह रोगं जयन्त्यः वीरुधो व्रोहन्त्यः पारयिष्ण्वो रुग्णं पुरुषं पारयन्त्यो रोगात्॥३॥

हे ओषधीरोषधयो देवीर्देव्यो द्योतनादिगुणका हे मातरो जनानां मातृभूताः। मातृवद्धितकारित्वान्मातृत्वोपचारः। अथवा मातर आरोग्यनिर्मात्र्यह् वो युश्माकं सम्बन्धिनं भिषजं तद्वक्ष्यमानमितीत्थमुप ब्रुवे। उपब्रवीमि। किं तदिति चेत् उच्यते। ओशध्यर्थमहमश्वं गां पासोऽंशुकं किं बहुनात्मानमपि हे पुरुष चिकित्सक तव तुभ्यम् सनेयम् । ददामि॥४॥

हे ओषधिदेवताः वो युश्माकमश्वत्थे निषदनं नितरां व्र्तनम्। तथा वो युष्माकं पर्णे पलाशे वसतिर्निवासः कृता। तृतीयस्यामितो दिवि सोम आसीत्तं गायत्र्याहरत्तस्य पर्णमच्छिद्यत तत्पर्णोऽभवत् तत्पर्णस्य पर्णत्वमिति। तै. ब्रा. १-१-३-१०। ब्राह्मणात्पलाशस्य पर्णत्वप्रसिद्धिः। अश्वत्थपलाशयोर्यज्ञयोग्यत्वप्रधान्यापेक्शयोपादानम्। किञ्च गोभाज इत्किल गवां भाजयित्र्य एवासथ। भवथ खलु। यद्यदि सनवथ सम्भजध्वे पुरुशं तर्ह्येवं भवथेति। वन षन सम्भक्तौ। लेट्यडागमः। ब्यत्ययेनोप्रत्ययः। यद्वा। औत्सर्गिकः शप्चेति द्विविकरनता॥५॥

यत्र यस्मिन्देशे ओषधीरोषधयः समग्मत सङ्गच्छन्ते। राजानह् समिताविव सङ्ग्रामे यथा सङ्गता भवन्ति तद्वत्। तासाम् नानाविधानामोषधीनां सङ्गमनं यस्मिन्देशेऽस्ति तत्र विप्रः प्राज्ञो ब्राह्मणो भिषगुच्यते रक्षोहा रक्षोहन्ता। अमीवचातनः। अमीवा व्याधिः। तस्य चातनश्चातयिता नाशयिता च भवति तदानीम्॥६॥

अश्वावत्यादयः प्रधानभुता ओषधयश्चतस्रः। ताः सर्वा ओषधीरावित्सि। आजाने। स्त्ॐईत्यर्थः। अस्मा अरिष्टतातये। आमुं रोगम् विनाशयितुमित्यर्थः॥७॥

ओषधीनां शुष्मा बलान्युदीरते। उद्गच्छन्ति। रुग्णे स्ववीर्यं प्रोद्गमयन्तित्यर्थः। गावो गोष्ठादिव।द् ता यथा ततः सकाशादुदीरते तद्वत्। कीदृशीनामोषधीनाम् । उच्यते। धनं स्वसामर्थ्यलक्शणं सनिष्यन्तीनां दातुमिच्छन्तीनाम्। किं प्रतीति उच्यते। पूरुष पुरुष रोगग्रस्त तवात्मानं शरीरं प्रति। यद्वा। प्ररोहन्तीरोषधीर्दृष्ट्वा वदति। हे पुरुष प्रियङ्ग्वाद्योषधिस्वामिन् तवात्मानं वर्धयितुं धनं सनिष्यन्तीनां व्रीह्याद्योशधीनां शुष्मा उदीरते॥८॥

हे ओषधयः वो माता जननीष्कृतिर्नाम। सर्वेशां रुग्णानां निष्कर्त्रीति प्रसिद्धा यस्मात्सा रुग्णं निष्करोति। अथातो यूयमपि निष्कृतीर्निष्कृतयः स्थः। भवथ। किञ्च यूयं सीराः सरणशीलाः पतत्रीणीः पतनवत्यश्च स्थन। भवथ। तप्तनबिति तनादेशः। किञ्च पुरुषो यद्यद्यामयति व्याधितो भवति तं निष्क्रुथ। संस्कुरुथः॥९॥

विश्वा व्याप्ताः परिश्ठा परितः स्थिता ओषधयोऽत्यक्रमुः। व्याधीनतिक्रान्तवत्यः। स्तेन इव व्रजम्। यथा स्तेनो व्रजमत्यक्रमीत् तद्वत्। तथा कृत्वौषधीरोषधयः प्राचुच्यवुः प्राच्यावयन्ति यत्किं च तन्वो रुग्णशरीरस्य रपः पापं व्याधिलक्शणमस्ति तदिति॥१०॥

अहं यद्यदीमा ओषधीर्हस्त आदधे आधारयामि। किं कुर्वन्। वाजयन् रुग्णं बलिनं कुर्वन्। ततः पुरा यक्ष्मस्य रोगस्यात्मा नश्यति नष्टो भवति जीवगृभो यथा। जीवानां शकुनादीनां ग्राहकाद्व्याधाद्यथा जीवा नश्यन्ति तद्वत्। यद्वा। जीवगृभो मृत्योः सकाशाज्जीवोऽपह्रियते। तद्वत्॥११॥

हे ओषधीरोषधयः यस्य रुग्णस्याङ्गमङ्गं यद्यदङ्गं परुःपरुर्यद्यत्पर्व प्रसर्पथ प्रकर्षॆणाश्रयथ ततोऽङ्गात्पर्वणश्च यक्ष्मम् व्याधिं वि बाधध्वे। उग्रं उद्गूर्णबलो मध्यमशीर्मध्यमस्थाने वर्तमानो राजा यथोपद्रवकारिणः समनन्तरं शत्रून्पदेपदे विबाधते तद्वत्॥१२॥

हे अस्मदीयस्य पुरुषस्य शरीराधिष्ठायिन्यक्ष्म व्याधे त्वम् साकं सहैव प्रपत। प्रकर्षॆण शीघ्रं गच्छ। केन साकमिति उच्यते। चाषेणातिशीघ्रम् पतताचाषाख्येन पक्षिणा सह। तथा किकिदीविना पक्षिणा च सह। तथा वातस्य शीघ्रं गच्छतो वायोर्ध्राज्या। ध्रज गतौ। गतिवेगेन सह गच्छ। तथा निहाकया गोधिकया साकं नश्य। नाशं प्राप्नुहि॥१३॥

हे ओषधयः वो युश्माकं मध्येऽन्यौशधिरन्यामोषधिमवतु। प्राप्नोतु। अवतिरत्र गथर्थः। तथान्यान्यस्याः समीपमुपावत। उपगच्छत। एवं याः सन्ति क्शित्यामोषधयः ताः सर्वाः संविदानाः परस्परमैकमत्यं प्राप्ताः सत्य इदं मे मदीयं वचः प्रार्थनालक्षणं वचनं प्रावत। प्ररक्षत॥१४॥

याः फलिनीः फलवत्यो या अफलाः फलवर्जिता या अपुष्पाः पुष्परहिता याश्च पुष्पिणीः पुष्पवत्यो बृहस्पति प्रसूताः। बृहस्पतिर्मन्त्राभिमानी देवः। तेनानुज्ञाताः। ता नोऽस्मानंहसो मुञ्चन्तु। मोचयन्तु॥१५॥

मा मामोषधयः शपथ्याच्छपथसञ्जातादेनसः सकाशान्मुञ्चन्तु। अथो अपि च वरुण्याद्वरुणसम्भवान्मां मुञ्चन्तु। वरुणोऽपि स्वपाशेन जातमात्रम् पुरुषं बध्नाति। उतेति पूरणः। अथो अपि च यमस्य पड्बीशात्पादबन्धनान्निगडान्मुञ्चन्तु। न केवलं वरुनादेः पापात् किन्तु सर्वस्याद्देवकिल्बिषाद्देवैः कृतात्पापान्मुञ्चन्तु॥१६॥

चिवो द्युलोकादवपतन्तीरवपतन्त्य ओषधय इत्थं पर्यवदन्। किमिति उच्यते। यं जीवं जीवन्तमश्नवामहै व्याप्नुमो न स पूरुषः पुरुषो रिष्याति। रिश्यति। विनश्यति॥१७॥

या ओषधीरोषधयः सोमाराज्ञीः सोमो राजा स्वामी यासां तास्तथोक्ता बह्वीरसङ्ख्याताः शतविचक्शणा बहुदरहना हे सोमाख्य ओषधे तासामोषधीनां त्वमुत्तमासि। यस्मादेवम् तस्मादरमलमत्यर्थं कामाय कान्ताय हृदे हृदयाय शं सुखकरी भवेति शेषः॥१८॥

ल्या ओशधीरोशधयः सोमराज्ञीः पृथिवीमनु विष्ठिता विविधं स्मिताः दिवः सकाशादागत्य पृथिव्यां नानाभेदेन स्थिताः बृहस्पतिप्रसूता ब्रुहस्पतिनानुज्ञाताः सत्यो यूयमस्यै रुग्णतत्वे वीर्यं सं दत्त। सन्धश्च॥१९॥

हे ओशधयः वो युश्मान्मा रिशत्। मा हिंस्यात्। कः। खनिता भूमेः खननकर्ता। यस्मै रुग्णाय चाहं खनामि वो युश्मान्। किञ्चास्माकं सम्बन्धि द्विपत् पुत्रभृत्यादिकं चतुष्पद्गोमहिश्यादिकं च यदस्ति तत्सर्वमनातुरमरोगमस्तु॥२०॥

याश्चौशधय इदं स्तोत्रमुपशृण्वन्ति याश्चौषधयो दूरं परागताः सर्वा वीरुधः सङ्गत्य सङ्गताः सत्यो हे वीरुधः अस्यै रुग्णतन्वे वीर्यं सं दत्त॥२१॥

ऒषधयः सर्वाः सोमेन राज्ञा सह सं वदन्ते। संवादं कुर्वन्ति। किमिति उच्यते। यस्मै रुग्णाय ब्राह्मण ओषधिसामर्थ्यज्ञो ब्राह्मणो वैद्यः कृणोति करोति चिकित्सां तं रुग्णं हे राजन् पारयामसि। पारयामः। इदन्तो मसिः॥२२॥

हे ओषधे सोमाख्ये त्वमोषधीनामन्यासामुत्तमासि। तव वृक्षाह् सर्व उपस्तयः। अधः शायिन एव। तथा सति स उपस्तिरस्तु अधः शायी भवतु योऽस्मानभिदासति हिनस्ति। भ्रातृव्य इति॥२३॥