दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 99

कं न इति द्वादशर्चं नवमं सूक्तम्। वैखानसस्य वम्रस्यार्षं त्रैष्टुभमैन्द्रम्। तथा चानुक्रान्तम्। कं नो वम्रो वैखानस इति। गतो विनियोगः॥

हे इन्द्र नोऽस्माकं चित्रं चायनीयं कं धनविशेषमिषण्यसि। प्रेरयसि। चिकित्वान् सर्वथा प्रेरणीयमिति जानन्। कीदृशं तम्। प्रुथुग्मानं पृथुभावं प्राप्नुवन्तं वात्रं शब्दनीयं स्तुत्यम्। किमर्थं च। ववृधद्या अस्माकं वर्धनाय। किञ्च तस्येन्द्रस्य तवसो बलस्य ब्युष्टौ व्युच्छने सति कद्दातु किं दानमस्माकं भवतीति शेषः। यं वज्रं वृत्रतुरं वृत्रस्यावरकस्य पापस्य हिंसकं त्वष्ट्वा तक्षत् ताक्षत् साधु सम्पादितवान् अपिन्वत् असिञ्चच्च। तस्य शवसो व्युष्टाविति सम्बन्धः। यद्वा। हे इन्द्र कत्किं तस्य वज्रस्य दानं भवति यं वज्रमिन्द्रार्थं तक्षदिति योजना। मह्यं त्वष्टा वज्रमतक्षदायसम्। ऋ. १०-४८-३। इति मन्त्रान्तरम्॥१॥

स हि स खल्विन्द्रो द्युता द्योतमानेन विद्युतैतन्नामकेनायुधेन युक्तः सन् साम सूत्रात्मकं यज्ञसम्बन्धि वेति। गच्छति। तथासुरत्वासुरत्वेन बलेन युक्तः सन् पृथुं विस्तीर्णं योनिं फलस्योत्पादकं यज्ञं ससाद। सङ्गतो भवति। स इन्द्रः सनीळेभिः॥ नीडं विमानम्। सविमानैर्मरुद्भिर्युक्तः प्रसहानोऽभि भवन्भवति। तस्य सप्तथस्यादित्यानां धात्रादीनां मध्ये सप्तमस्येन्द्रस्य भ्रातुर्भागैर्भक्तव्यस्य मायासुर्यते यज्ञे न सम्भवतीति शेषः॥२॥

वाजं शूरैर्गन्तव्यं सङ्ग्रामं याता स इन्द्रः । न लोकाव्ययेति षष्ठी प्रतिषेधः। अपदुष्पदापगतदुष्टपतनेन यन् गच्छन् सनिष्यंस्तत्र शत्रुधनानि सम्भक्तुमिच्छन् परि षदत्। परिषीदति। कुत्रेति उच्यते। स्वर्षाता स्वर्षातौ सर्वलाभोपेते सङ्ग्रामे। किञ्चानर्वा युद्धेऽक्प्रत्युत इन्द्रः शतदुरस्य शत्रुपुरस्यान्तर्निहितं यद्वेदो धनमस्ति तद्धनं वर्पसावरकेण बलेनाभि भुत्। अभिभवति। किं कुर्वन्। शिश्नदेवानब्रह्मचर्याञ्शतद्वारेषु शत्रुपुरसम्बन्धिषु वर्तमानान् घ्नन् हिंसन्॥३॥

स इन्द्रोऽर्वा मेघेष्वभिगन्ता सस्रिः सरनकुशलः प्रधन्यासु प्रकृष्टधननिमित्तासु गोषु भूमिषु यह्व्यः। महन्नामैतत्। महतीरवनीः। अवन्तीत्यवनय आपः। ता आ जुहोति। आक्षिपति। यत्र यासु भूमिष्वपादः पादरहिता अरथा रथवर्जिताः। पादरहिताः केचन रथेन गच्छन्ति। केनापि शून्या द्रोण्यश्वासो द्रुतव्यापना युज्यासो युज्या इन्द्रस्य सख्यो नद्यो वार्वारकं घृतमुदकमीरते प्रेरयन्ति तत्राजुहोति॥४॥

स इन्द्रो रुद्रेभी रुद्रपुत्रैर्मरुद्भिः सहित आगात्। आगच्छतु। कीदृशः। अशस्तवारः स्तोतृभिरप्रार्थितधनः। स्वयमेव प्रदातेत्यर्थः। तथर्भ्वा महान् गयं हित्वी हित्वा स्वस्थानं परित्यज्यागात्। आगच्छतु। तत्र सम्बन्धः। आरे अवद्यो दूरेगतगर्घ्यः। किञ्च वम्रस्यैतन्नामकस्यर्षेर्मम मिथुना मिथुनौ माता पितरौ विपन्री विगतज्वरौ मन्ये। अवगच्छामि। अयं वम्रोऽन्नं शत्रुसम्बन्ध्यभीत्याभिप्राप्य मुषायन्मुश्णन्नरोदयत्। रोदयति। छन्दसि शायजपीत्यहावपि मुशेः श्नः शायजादेशः॥५॥

स इत् स एवेन्द्रः पतिः सर्वस्य स्वामी दासमुपक्शपयितारं तुवीरवं बहुशब्दं सङ्ग्रामे भयङ्करं शब्दं कुर्वाणं वृत्रं दन् दमयन् शळक्षमक्शिषट्कोपेतं त्रिशीर्षाणं त्रिशिरस्कं त्वष्टुः पुत्रं विश्वरूपं दमन्यत्। दमितं प्रहर्तुमैच्छत्। अवधीदित्यर्थः। यद्वा। दमयतीति दमनः। नन्द्यादित्वाल्ल्युः। स इवाचरति। उपमानादाजारे। पा. ३-१-१०। इति क्यच्यन्त्यलोपश्चान्दसः। ततो लङि बहुलं छन्दसीत्यडभावः। किञ्च त्रित एतन्नामा महर्षिरस्येन्द्रस्यौजसा बलेन वृधानो वर्धमानो विपाङ्गुल्या। कीदृश्या। आयो अग्रयायोवत्कठिननखया वराहं वराहारमुदकवन्तं मेघं व्यहन्। विहतवान्॥६॥

स इन्द्रो द्रुह्वणे द्रुह्वणाय दृढं शत्रुभिर्ह्वातव्याय मनुषे मनुष्याय योद्ध्रे स्वभक्तायोर्ध्वसानः। ऊर्ध्व उच्छ्रितः शौर्यादिभिर्गुणैरधिकः सन् स्यति शत्रूणामन्तम् करोतीत्यूर्ध्वसः। स इवाचरन्। ऊर्ध्वसशब्दादाचारार्थे क्विबन्ताच्छानच्। अर्शसानाय शत्रूणां हिंसित्रे शरुं हिंसकमायुधमा साविशत्। आभिमुइख्येन प्रसौति। यच्छति। यद्वा। द्रुह्वणे मनुषे द्रोग्धव्याय मनुष्यायार्शसानाय स्वभक्तहिंसित्रे तस्य वधार्थमूर्ध्वसानः सञ्शरुमा साविशत्। वज्रं प्रेरयति। स एवेन्द्रो नहुषो मनुश्यान्नृतमो मनुष्याणां नेतृतमः सङ्ग्रामे शूराणां गमयितृतमः। यद्वा नृतमो नहुशो बन्धकश्च। अस्मदस्मदर्थं सुजातः सुष्ठु प्रादुर्भूतोऽर्हन् पूज्यः सन् दस्युहत्ये। दस्यव उपक्शपयितारः शत्रवः। तेषां हत्यं हननं यस्मिन् तादृशे सङ्ग्रामे पुरह् शत्रूणां शरीराण्यभिनत्। भिन्नवान्॥७॥

स इन्द्रोऽभ्रियो न। न भ्राजन्तेऽपो बिभ्रतिति वाभ्राणि मेघाः। तेषां सङ्घोऽभ्रियः। स इव यवसे गवादिभक्षणसाधनाय तृणायोदन्यन्नुदकं दातुमिच्छन्। तथा क्षयाय गमनाय निवासाय वास्मे अस्माकं गातुं मार्गं विदल्लम्भयन्। न इति पूरणः। तादृशः सन् यद्यदेन्दुं सोमं शरीरैः स्वशरीरावयवैरङ्गैरुप सीदत् उपगच्छति। यच्छब्दयोगादनिघातः। तदानीं श्येनः। सादृश्यप्रधानोऽयं निर्देशः। श्येनसदृशः श्येनवच्छंसनीयगमनोऽयोपाष्टिः। अपयष्टिर्व्याप्तिर्यस्य स प्रदेशोऽपाष्टिः पार्ष्णिः। आयो मयोऽपाष्टिः पार्ष्णिर्यस्य सः। दस्यूञ्शत्रून्हन्ति। हिनस्ति॥८॥

स इन्द्रो व्राधतः। महन्नामैतत्। महतोऽपि शत्रूञ्शवसानेभिर्बलमाचरद्भिरायुधैरस्य। अस्यतु। असु क्षेपने। व्यत्ययेन मध्यमः। कुत्सायैतन्नामकाय कृपणे स्तोत्रे। कृपतिः स्तुतिकर्मा। शुश्णं शोषकमेतन्नामकमसुरं परादात्। पराभुय खण्डितवान्। कुत्साय शुष्णमशुषं नि बर्हीः। ऋ. ४-१६-१२। इति मन्त्रान्तरम्। किञ्चायमिन्द्रः कविमुशनसम् । कविरिति पितृनाम्ना पुत्रस्यापि व्यवहार उपचारात्। शस्यमानं स्तुवन्तमनयत्। वशं प्रापयत्तस्य विरोधिनम्। यद्वा। कविं भार्गवमेव स्तोतृभिः शस्यमानं स्ववशमनयत्। यः कविरस्येन्द्रस्याक्तं रूपं सनिता सम्भक्ता भवति। न लोकाव्ययेति षष्ठीप्रतिषेधः। उतापि च नृणां वृष्त्यादिनेतृणामिन्द्रानुचराणां मरुतां यः कविः सनिता। तमनयदिति॥९॥

अयमिन्द्रो दशस्यन् स्तोतृभ्यो धनं प्रयच्छन्। दशस्यतिर्दानकर्मा। नर्येभिर्नयैर्नृहितैर्मरुद्भिरस्य अस्यति। छान्दसस्तिपो लोपः। यद्वा। व्यत्ययेन लोण्मध्यमः। तथा देवेभिर्द्योतमानैः स्वतेजोभिर्दस्मो दर्शनीयो वरुणो न वरुण इद। वरुणस्तमोवारक आदित्यो वरुण एव वा। स इव मायी मायावान्। तथायं कनीनः कमनीय ऋतुपा ऋतौ पातावेदि। अज्ञायि। तथाररुमसुरमेतन्नामानममिमी अमिनात्। योऽररुश्चतुष्पात् पाचचतुष्टयोपेतः। मीङ् हिंसायाम् । लङि बहुलं छन्दसीति विकरणस्य श्लुः॥१०॥

अश्येन्द्रय सोत्मेभिः स्तोत्रैरौशिज उशिजः पुत्र ऋजिश्वैतन्नामा वृशभेण वज्रेण व्रुषभेण वा युक्तं व्रजं गोष्थं पिप्रोरेतन्नामकस्यासुरस्य सम्बन्धिनं तेनापहृत्य पालितं दरयत्। अदारयत्। यद्यदा सुत्वा सोमस्य सोता। सुयजोर्ङ्वनिबिति वनिप्। ह्रस्यस्य पितीति तुक्। यजतो यश्टौशिजो गीः स्तुतिवाचो दीदयत् दीपितवान्। तथा यद्यदेयानो गच्छन् पुरः शत्रुपुराणि। यद्वा। पुरः पुर इव सङ्घीभूतानि पापानि। अभि भुत्। अभिभवति। केन साधनेन। वर्पसा। रूपनामैतत्। रूपेणेन्द्रानुगृहीतेन। यदैवमकरोत् तदा व्रजं दरयदिति सम्बन्धः॥११॥

अनया स्तुतिमुपसंहृत्याभिमतं वम्रकः पार्थयते। हे असुर बलवन्निन्द्र त्वामेमैवमुक्तप्रकारेण महो महतो हविशः स्तोत्रस्य वा वक्षथाय वहनाय महतः स्वर्गादेः प्रापणाय वा पड्भिः पादैरुप सर्पत्। उपागमत्। स इयान उपागम्यमानः सन् करति करोतु स्वस्तिमविनाशमस्मै वम्रकाय। तथेषमन्नमूर्जं रसं सुक्षितिं सुनिवासं सम्यग्विश्वं सर्वमाभः। आहरतु॥१२॥