दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 166

ऋषभमिति पञ्चर्चम् पञ्चदशं सूक्तं वैराजस्य शाक्वरस्य वर्षभाख्यस्यार्षं पञ्चमी षडष्टका महापङ्क्तिः। सपत्ननाशनरूपोऽर्थो देवता। तथा चानुक्रान्तम्। ऋषभमृषभो वैराजः शाक्वरो वा सपत्नघ्नमानुष्टुभं महापङ्क्त्यन्तमिति। प्रयाणसमये..... जपेत्। सूत्रितं च। ऋशभं मा समानानामित्यभिक्रामन्। आ. गृ. २-६-१३। इति॥

हे सपत्ननाशनाभिमानिन्निन्द्र मा मां समानानां सदृशानामस्मत्कुलिनानां मध्य ऋषभमृषभवत्प्रशस्तं कृधि। कुरु। तथा सपत्नानां शत्रूणां विषासहिं विशेषेणाभिभवितारं कुरु। येऽस्मत्कुल एव जाता अस्माकमेवानिष्टमाचरन्ति ते सपत्नाः। अपि च शत्रूणामन्येषामपि शातयितॄणाम् वैरिणां हन्तारं हिंसितारम् कृधि। कुरु। तथा विराजं विशेषेण राजमानं गोपतिं गोस्वामिनम् च मां कुरु। न केवलमेकस्या एव गोः पतिं अपि तु सर्वासामित्याह गवामिति॥१॥

अहं सपतन् हा सपत्नानां शत्रूणां हन्तास्मि। भवामि। इन्द्र इवेन्द्रो यथा केनाप्यहिंसितो भवति तथाहमप्यरिष्टोऽहिंसितोऽक्शतोऽव्रणश्च भवामि। इमे दृश्यमानाः सर्वे सपत्ना मे मम पदोः पादयोरधोऽधस्तादभिष्ठिता आक्रान्ता भवन्तु॥२॥

हे सपत्नाह् यत्र देशे यूयं निवसथ अत्रैवास्मिन्नेव देशे वो युष्मानपि नह्यामि। अपिनद्धान्पाशैर्बद्धान्करोमि ज्यया मौर्व्यार्त्नी इव। यथा द्वे धनुषः कोटी दृढं बध्येते तथेत्यर्थः। हे वाचस्पते वाचः शब्दस्य पालयितर्देव इमान्सपत्नान्निषेध। प्रतिषेध। यथा येन प्रकारेन मन्मत्तोऽधरं निकृष्टतरम् वदान् वदन्ति तथा निरुद्धवाचः कुर्वित्यर्थः।।३॥

हे सपत्नाः अभिभूरभिभविताहं विश्वकर्मेन सर्वकर्मक्षमेण धाम्ना धारकेण तेजसा बलेन्द् वा सार्धमागमम् । आगतवानस्मि। अतो वो युश्माकं चित्तं मन आददे। गृह्णामि। मनोगतं धैर्यं हरामीत्यर्थः। वो युश्माकं व्रतं कर्म चाहमा ददे। वो युष्मदीयो यः समितिः सङ्ग्रामः तम् चाहमा ददे। अपहरामि॥४॥

हे सपत्नाः वो युश्माकं योगक्षेमम्। अप्राप्तस्य धनस्य प्राप्तिर्योगः। प्राप्तस्य रक्षणं क्षेमः। तदुभयमादाय युष्मत्तो गृहीत्वाहमुत्तमः श्रेष्ठो भूयास ततो वो युश्माकं मूर्धानं शिर आक्रमीम् । आक्रमिषम्। पादेनाधितिष्ठामि। क्रमेर्लुङ्यमो मश्। पा. ७-१-४०। इट ईटीति सिचो लोपः। अदन्तरम् मे ममाधस्पदात्पादस्याधस्ताद्वर्तमाना यूयमुद्वदत। उच्चैराक्रोशत। उदकाद्वृष्टिजलादधः प्रदेशे वर्तमाना मण्डूका इव। यथा ते भृशमाक्रोशन्ति तथोद्वदतेत्यर्थः। मण्डूका उदकादिवेति पुनरुक्तिरादरार्था॥५॥