दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 96

अथ प्र ते मह इति त्रयोदशर्चम् षष्ठं सूक्तम्। बरुर्नामाङ्गिरस ऋषिः इन्द्रस्य पुत्रह् सर्वहरिर्वा नाम। द्वादशीत्रयोदशौ त्रिष्टुभौ शिष्टा एकादश जगत्यः। इन्द्रस्याश्वौ हरी। तयोरत्र स्तूयमानत्वात्तदेवताकमिदम्। तथा चानुक्रान्तम्। प्रते सप्तोना बरुः सर्वहरिर्वैन्द्रो हरिस्तुतिर्द्वित्रिष्तुबन्तम्। अतिरात्रे तृतीये पर्याये ब्राह्मनाच्छंसिन एतत्सूक्तम्। सूत्रितं च। प्रते मह ऊती शचीवस्तव वीर्येणेति याज्या। आ. ६-४। इति। षोडशिशस्त्रेऽप्याद्यस्तृचः शंसनीयः। सूत्रितं च। प्रते महे विदथे शंसिषं हरी इति तिस्रो जगत्यः॥ आ. ६-२॥ इति॥

हे इन्द्र ते तव हरी अश्वौ महे महति विदथे यज्ञे प्र शंसिषम् । अशंसिषम्। अस्ताविशम्। तथा वनुषः। वनु हिंसायाम् । हिंसकस्य ते तव हर्यतम्। हर्य गतिकान्त्योः। तसौणादिकोऽतच्। चित्स्वरेणान्तोदात्तः। कमनीयं मदं प्रपन्वे। प्रयाचेऽस्मदभिमतम्। वनु याचने। य इन्द्रो हरिभिर्हरितवर्णैरश्वैर्मद्यागं गत्वा चारु चरणीयं घृतं न घृतमिव सुपूतमुदकं सेचते वर्षति तं तादृशं हरिपर्वसम्। वर्प इति रूपनाम। हरितरूपं त्वा त्वामा विशन्तु गिरोऽस्मदीयाः स्तुतिवाचस्तव मदाय॥१॥

ये पूर्वे स्तोतार ऋषयो योनिमिन्द्रस्य स्थानभूतं हरिमश्वमभिसमस्वरन्। स्वृ शब्दोपतापयोः। अभिसंस्तुवन्ति। किं कुर्वन्तः। दिव्यं देवसम्बन्धि सदो यागगृहं यथा प्रेरयन्तीन्द्रं तथा हरी अश्वौ हिन्वन्तः प्रेरयन्तः। सोमेऽभिषुते सति स्वयमेवेन्द्रो रथेऽश्वौ प्रेरयति अतः सोतॄणां हरिप्रेरणत्वम्। यद्वा। दिव्यं सद इन्द्रः प्राप्नुयाद्यथा तथा हरी स्तुतिभिर्हिन्वन्तः प्रेरयन्तः। यमिन्द्रं धेनवो नवप्रसुतिका गावो यथा पृणन्ति क्षीरादिभिः। अत्र पुरस्तादुपचारोऽपि नकार उपमार्थीयः। हरिभिर्हरितवर्णैः सोमैरापृणन्ति पुरयन्ति च। तथा यूयमपीन्द्रायेन्द्रस्य हरिवन्तं शूषं बलमर्चत। पूजयत हे स्तोतारः स्तुतिभिः॥२॥

अस्येन्द्रस्य स वज्रो हरितो हरितवर्णो य आयसोऽयः सारभूतोऽस्तिनिर्मितः। स च हरिर्हरितवर्णो वज्रो निकामो नितरां कमनीयः। स आ हन्ता शत्रूणाम्। तादृशो वज्रो गभस्त्योर्हस्तयोर्वर्तत इति शेषः। अयमिन्द्रो द्युम्नी। द्युम्नंद्योतमानं धनम्। तद्वान् सुशिप्रः शोभनहनुर्हरिमन्युसायकः। यस्य मन्युः सायकः शत्रुहन्ताभिगन्ता वा भवति। यद्वा। शत्रुहन्ता कोपः सायकश्च यस्य स तादृशो भवति। किं बहुना। इन्द्रे। रूपा रुपाणि हरिता हरितानि नि मिमिक्षिरे। निशिक्तानि बभूवुः। मिहेः सनन्तात्कर्मणी लिटि रूपम्॥३॥

दिव्यन्तरिक्षे केतुः प्रकाशेन सर्वस्य प्रज्ञापक आदित्य इव स यथाधि निहितः एवमयमिन्द्रोऽधि धायि। अध्यधायि। स्तोतृभिरधि निहितः। किञ्चेन्द्रस्य वज्रो हर्यतः स्पृहणीयः सन् विव्यचत्। व्याप्नोति वाप्तव्यं शत्रुसङ्घम्। तत्र दृष्टान्तः। हरितो न हरितवर्ना अध्वाहर्तारो वाश्वा आदित्यसम्बन्धिनः। ते यथा रंह्या रंहणेन वेगेन व्याप्नुवन्ति व्याप्तव्यम्। योऽस्य वज्र आयसोऽयोविकारोऽहिं वृत्रं मेघं वा तुदत् हिनस्ति। योऽयं महानुभावो हरिशिप्रः सोमपानरभसेन हरितवर्णसासिकस्तद्वर्णहनुर्वा हरिंभरो हर्योर्भर्तेन्द्रः सहस्रोशोका अभवत्॥ शुच दीप्तौ। अपरिमितदीप्तिर्भवति॥४॥

हे इन्द्र हे हरिकेश हरितरोमवदश्व त्वन्त्वं त्वमेव सर्वत्र यज्ञेऽहर्यथाः। अकामयथाः स्तोत्रं हविर्वा। कीद्रुशस्त्वम्। पूर्वेभिः पूर्वतनैर्यज्वभिर्यजमानैरुपस्तुतः सन्। हे हरिजात हरितवर्णः सन्प्रादुर्भूत हारकप्रादुर्भाव वा। शत्रुवधार्थं प्रादुर्भूतेत्यर्थः। हे तादृशेन्द्र त्वं तव। स्वभूतमिति शेशः। विश्वं व्याप्तं सोमचरुपुरोडाशादिरूपं सर्वं वा। यद्वा। यत्र यानि यानि हवींषि दीयन्ते तत्सर्वं वा। तथोक्थ्यं प्रशस्यमसाम्यसाधारणमनमं कृत्स्नं हर्यतं कान्तं राधोऽन्नं हविर्लक्शनं हर्यसि। कामयसे॥५॥

ता तौ प्रसिद्धौ हर्यता हर्यतौ गन्तारौ कान्तौ वा हरी हरितवर्णावश्वौ मन्दिनं मोदमानं स्तोम्यं स्तुत्यर्हं वज्रिणमिन्द्रं मदे निमित्ते रथे वहतः। धारयतः। यज्ञमस्मदीयं प्रापयतः। अस्मै हर्यते कान्तायेन्द्राय पुरूणि बहूनि सवनानि प्रातरादीनि हरयो हरितवर्णाः सोमा दधन्विरे। निधीयन्ते॥६॥

अरमलं पर्याप्तं कामायेन्द्रकामनाय हरयो हरितवर्णाः सोमा दधन्विरे। ते च हरयः स्थिराय युद्धेऽपलयितायेन्द्राय तुरा तुरौ त्वरमाणौ हरी अश्वौ हिन्वन्। प्रेरयन्ति। योऽर्वद्भिररणकुशलैर्हरिभिरश्वैर्जोषं शूरैः सेव्यं सङ्ग्राममीयते गच्छति स रथोऽस्येन्द्रस्य स्वभुतं कामं कमनीयं हरिवन्तं सोमवन्तं यज्ञमानशे। व्याप्नोति॥७॥

हरिश्मशारुर्हरितवर्णश्मश्रुर्हरिकेशो हरितवर्नकेश अयसोऽयोमयहृदयः। शत्रूणां घातक इत्यर्थः। एतादृशो य इन्द्रस्तुरस्पेये तूर्णं पातव्ये सोमे हरिपा हरितवर्नसोमपा अवर्धत वर्धते यश्चार्वद्भिर्गृन्तृभिर्हरिभिरश्वैः सोमैर्वा वाजिनीवसुः। वाजिनमन्नं हविर्लक्षणम् । तदस्या अस्तीति वाजिनी क्रिया। सैव वसु धनं यस्य स तथोक्तः। यज्ञधन इत्यर्थः। यद्वा। वाजिनमेव वाजिनी। तदेव धनं यस्य। स एवमुक्तलक्षण इन्द्रो हरी रथे योजयित्वा विश्वा विश्वानि सर्वाणि दुरितास्माकं दुरितानि पारिषत्। पारयतु। पारयतेर्लेटि सिप्यडागमः॥८॥

यस्येन्द्रस्य हरिणी हरितवर्णावश्वौ विपेततुः रथ इन्द्रमारोप्य विपततो यज्ञमस्मदीयम्। यद्वा। यस्य हरिणी हरितवर्णे कनीनिके विपेततुः सोमं प्रति विपततः। तत्र दृष्टान्तः। स्रुवेव। यथा स्रुवा स्रुवौ हविषा पूर्णौ पात्रविशेशौ होमार्थं विपततः तद्वत्। तथा यस्य च हरिणी हरितवर्णे शिप्रे हनू वाजाय सोमलक्षणायान्नाय दविध्वतः कम्पयतः पुरतः प्रत्तस्य सोमस्य प्रीत्या चलतः। तथा यद्यदा कृते संस्कृते चमसे वर्तमानं मदस्य मदकरं हर्यतस्य कान्तमन्धसोन्नं सोमं पीत्वा हरी अश्वौ प्र मर्मृजत् प्रमार्ष्टि। तदानीं स्तुत इत्यर्थः॥९॥

उतापि च हर्यतस्य कमनीयस्येन्द्रस्य सद्म सदनं पस्त्यॊर्द्यावापृथिव्योः सम्बन्धि। सोऽयमत्यो नाश्व इव वाजं सङ्ग्रामं हरिवानश्ववानचिक्रात्। गच्छति। तथा हि यस्माद्धे इन्द्र त्वां मही महती धिषणा स्तुतिरोजसा बलेन युक्तमिन्द्र महर्यत् कामयते। चिदिति पूरणः। अतो वाजमचिक्रदत्। तथा सति हर्यतः कामयमानस्य यजमानस्य ब्रुहन्महद्वयोऽन्नमा दधिषे। धारयसि। आप्रयच्छसि। चिदिति पूरणः॥१०॥

हे इन्द्र हर्यमाणः कामयमानो महित्वा महत्त्वेन रोदसी द्यावापृथिव्यावा। पूरयसीति शेशः। तथा नव्यन्नव्यं नवतरं प्रियं प्रियकरं मन्ममननीयं स्तोत्रं नु क्शिप्रं हर्यसि। कामयसे। हे असुर बलवन्। असुः प्राणः। तद्वन्। मत्वर्थीयो रः। ताद्रुशीन्द्र गोः। जात्येकवचनम् । गवां हर्यतं स्पृहणीयं पस्त्यं गृहं गोरुदकस्योक्तगुणकं स्थानं वा हरय उदकस्य हर्त्रे सूर्याय प्र प्रकर्षेणानिष्कृधि। प्रकटीकुरु॥११॥

हे इन्द्र हरिशिप्रं हरितवर्णशिप्रं त्वा त्वां हर्यन्तं यज्ञं कामयमानं प्रयुजो रथे प्र्युक्ता अश्वा रथे स्थापयित्वा जनानामृत्विग्यजमानानामन्तिकं वहन्तु। प्रापयन्तु। प्रवहन्ति। यथा येन प्राकारेन प्रतिभृतस्य ग्रहादिषु सम्भृतं मध्वो मधु सोमरसं यज्ञं यागसाधनं दशोणिम् । ओणयोऽङुलयः। दशभिरङ्गुलिभिः सम्पादितं सोमं हर्यन् कामयमानः सन् पिब पिबसि सधमादे सङ्ग्रामे जयर्थं तथवहन्त्वित्यर्थः॥१२॥

अपाः पुर्वेषामित्येषा षोडशशस्त्रस्य याज्या। सुत्रितम् च। एवा हि शक्रो वशी हि शक्र इति जपित्वापाः पूर्वेषां हरिवः सुतानामिति यजति। आ. ६-२। इति॥

हे इन्द्र सुतानामभिषुतानां पुर्वेषां प्रातःसवनसम्पादितानाम् । कर्मणि षष्ठ्यावेते। अभिषुतान्प्रातः सवनिकान्सोमानित्यर्थः। तानपाः। अपिबः। हे हरिव इतीन्द्रसम्बोधनम् । हरिभ्यामश्वाभ्यां तद्वन्। यद्वा। ऋक्सामात्मकाभ्यां हरिभ्यां युक्त। ऋक्सामे वा इन्द्रस्य हरी। ऐ. ब्रा. २- २४। तै. सं . ६-५-९-२। ताभ्यामेष हरतिति ब्राह्मणम्। अथो अपि चेदं माध्यन्दिनं सवनं केवलं ते तवैवासाधारनम्। माध्यन्दिनं सवनं केवलं ते। ऋ. ४-३५-७। इति हि मन्त्रान्तरम्। तस्मिन्सवने हे इन्द्र मधुमन्तं माधुर्योपेतम् सोमं ममद्धि। पिब। आस्वादयेत्यर्थः। मदिरत्रास्वादनकर्मा। पिबन्तु मदन्तु वियन्त्विति च मन्त्रः। सत्रा वृषन्। सत्राशब्दो भूयिष्ठवचनः। हे भूयिष्ठ वर्शितरिन्द्र जठर आ व्रुषस्व। आसिञ्चस्व॥१३॥