दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 165

5 ऋचः

ऋषिः: कपोतो नैऋतः देवता: कपोपहतौ प्रायश्चित्तं वैश्वदेवं छन्दः: त्रिष्टुप्

सूक्तम् 10.165 - सम्पूर्णम्

1 / 5
ऋक्: 10.165.1
0:00 0:00
▶ सर्वाणि ऋक्कानि (5)
10.165.1
देवा᳚ः क॒पोत᳚ इषि॒तो यदि॒च्छन्दू॒तो निरृ᳚त्या इ॒दमा᳚ज॒गाम᳚ ।
तस्मा᳚ अर्चाम कृ॒णवा᳚म॒ निष्कृ᳚तिं॒ शं नो᳚ अस्तु द्वि॒पदे॒ शं चतु᳚ष्पदे ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
देवाः᳚ । क॒पोतः᳚ । इ॒षि॒तः । यत् । इ॒च्छन् । दू॒तः । निः॑ऋ᳚त्याः । इ॒दम् । आ॒॑ज॒गाम᳚ ।
तस्मै᳚ । अ॒र्चा॒म॒ । कृ॒णवा᳚म । निः॑कृ᳚तिम् । शम् । नः॒ । अ॒स्तु॒ । द्वि॒॑पदे᳚ । शम् । चतुः᳚॑पदे ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

देवा इति पञ्चर्चं चतुर्दशं सूक्तं निरृतिपुत्रस्य कपोताख्यस्यार्षम् त्रैष्टुभं वैश्वदेवम् । तथा चानुक्रान्तम्। देवा नैरृतः कपोतः कपोतोपहतौ प्रायश्चित्तमिदं वैश्वदेवमिति। कपोतो यदि गृहं प्रविशेत् तदानेन सूक्तेन होतव्यम् । सूत्र्यते हि। कपोतश्चेदगारमुपहन्यादनुपतेद्वा देवाः कपोत इति प्रत्युचं जुहुयाज्जपेद्वा। आ. गृ. ३-७-७। इति॥

हे देवाः इषितः प्राप्तो निरृत्याः पापदेवताया दूतोऽनुचरः कपोतो यद्भाधनमिच्छन्निभिलषन्निदमस्मदीयं ग्रुहमाजगाम प्राप्नोत् तस्मै बाधनाय तद्भाधननिवृत्त्यर्थमर्चाम। युष्मान्हविषा पूजयाम। ततो निष्क्रुतिं कपोतप्रवेशजन्यस्य दोषस्य परिहृतिं कृणवाम। अनेन हविर्दानेन करवाम। अतो नोऽस्माकं द्विपदे पुत्राय शं सुखमस्तु चतुष्पदे गावश्वप्रभृतये च शं सुखमस्तु॥१॥

10.165.2
शि॒वः क॒पोत᳚ इषि॒तो नो᳚ अस्त्वना॒गा दे᳚वाः शकु॒नो गृ॒हेषु᳚ ।
अ॒ग्निर्हि विप्रो᳚ जु॒षतां᳚ ह॒विर्न॒ः परि᳚ हे॒तिः प॒क्षिणी᳚ नो वृणक्तु ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
शि॒वः । क॒पोतः᳚ । इ॒षि॒तः । नः॒ । अ॒स्तु॒ । अ॒ना॒गाः । दे॒वाः॒ । श॒कु॒नः । गृ॒हेषु᳚ ।
अ॒ग्निः । हि । विप्रः᳚ । जु॒षता᳚म् । ह॒विः । नः॒ । परि᳚ । हे॒तिः । प॒क्षिणी᳚ । नः॒ । वृ॒ण॒क्तु॒ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे देवाः नोऽस्माकं गृहेष्विषितः कपोताख्यः शकुनः पक्षी शिवः सुखकरोऽनागा अपापहेतुश्चास्तु। हि यस्माद्विप्रो मेधाव्यग्निर्नोऽस्माकं हविर्युष्मभ्यं परिकल्पितं जुषताम् जुषते अतो युष्मत्प्रसादात्पक्षिणी पक्षोपेता हेतिर्हननहेतुः कपोतो नोऽस्मान्परि वृणक्तु। अस्मान्परित्यजतु। मा बाधतामित्यर्थः॥२॥

10.165.3
हे॒तिः प॒क्षिणी॒ न द᳚भात्य॒स्माना॒ष्ट्र्यां प॒दं कृ᳚णुते अग्नि॒धाने᳚ ।
शं नो॒ गोभ्य᳚श्च॒ पुरु᳚षेभ्यश्चास्तु॒ मा नो᳚ हिंसीदि॒ह दे᳚वाः क॒पोतः᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
हे॒तिः । प॒क्षिणी᳚ । न । द॒भा॒ति॒ । अ॒स्मान् । आ॒ष्ट्र्याम् । प॒दम् । कृ॒णु॒ते॒ । अ॒ग्नि॒॑धाने᳚ ।
शम् । नः॒ । गोभ्यः᳚ । च॒ । पुरु᳚षेभ्यः । च॒ । अ॒स्तु॒ । मा । नः॒ । हिं॒सी॒त् । इ॒ह । दे॒वाः॒ । क॒पोतः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

पक्षिणी पक्षोपेता हेतिर्हननहेतुः कपोतोऽस्मान्न दभाति। न हिनस्तु। आष्ट्र्यां व्याप्तायामरण्यान्यामग्निधाने। अग्निर्निधीयतेऽस्मिन्नित्यग्निसहिते प्रदेशे पदं स्थानं कृणुते। करोति। तत्रैव प्रदेशे निवसत्वित्यर्थः। यद्वा। अश्नंत्यस्मिन्नित्याष्ट्री पचनशाला। तस्याम् । अग्निधाने यत्र पचनाग्निर्निधीयते तस्मिन्प्रदेशे पदं पादनिधानम् कृणुते। करोति। तद्धेतुको बाधो नोऽस्माकं न भवत्वित्यर्थः। अपि च नोऽस्माकं गोभ्यश्च पुरुषेभ्यश्च शं सुखं शंसनीयानां दोषाणां शान्तिर्वास्तु। भवतु। हे देवाः इहास्मिन्गृहे कपोतो नोऽस्मान्मा हिंसीत्। युद्मदनुग्रहान्मा बाधाताम्॥३॥

10.165.4 समानपद
यदुलू᳚को॒ वद᳚ति मो॒घमे॒तद्यत्क॒पोतः᳚ प॒दम॒ग्नौ कृ॒णोति᳚ ।
यस्य᳚ दू॒तः प्रहि᳚त ए॒ष ए॒तत्तस्मै᳚ य॒माय॒ नमो᳚ अस्तु मृ॒त्यवे᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
यत् । उलू᳚कः । वद᳚ति । मो॒घम् । ए॒तत् । यत् । क॒पोतः᳚ । प॒दम् । अ॒ग्नौ । कृ॒णोति᳚ ।
यस्य᳚ । दू॒तः । प्र॑हि᳚तः । ए॒षः । ए॒तत् । तस्मै᳚ । य॒माय᳚ । नमः᳚ । अ॒स्तु॒ । मृ॒त्यवे᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

उलूको घूकसंज्ञः पक्षी यदशोभनम् वदति ब्रवीति आत्मीयेन शब्देन सूचयति एतन्मोघं निष्फलमस्तु। कपोतश्चाग्नावग्निमति ग्रुहमध्ये यत्पदं कृणोति करोति एतदपि मोघं निर्वीर्यमस्तु। प्रहितः प्रेषितः एष कपोतो यस्य स्वामिनो दूतोऽनुचरो भवति तस्मै नाम मृत्यवे मारयित्रे यमायैतन्नमः प्रणामोऽस्तु। भवतु॥४॥

10.165.5 समानपद
ऋ॒चा क॒पोतं᳚ नुदत प्र॒णोद॒मिषं॒ मद᳚न्त॒ः परि॒ गां न᳚यध्वम् ।
सं॒यो॒पय᳚न्तो दुरि॒तानि॒ विश्वा᳚ हि॒त्वा न॒ ऊर्जं॒ प्र प᳚ता॒त्पति᳚ष्ठः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
ऋ॒चा । क॒पोत᳚म् । नु॒द॒त॒ । प्र॒॑नोद᳚म् । इष᳚म् । मद᳚न्तः । परि᳚ । गाम् । न॒य॒ध्व॒म् ।
स॒म्॑यो॒पय᳚न्तः । दुः॒॑इ॒तानि᳚ । विश्वा᳚ । हि॒त्वा । नः॒ । ऊर्ज᳚म् । प्र । प॒ता॒त् । पति᳚ष्ठः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे देवाः ऋचा मन्त्रेण स्तूयमानाः सन्तो यूयं प्रणोदं प्रकर्षेन नोदनीयं बहिष्कर्तव्यम् कपोतम् पक्षिणम् नुदत। अस्माद्गृहात्प्रेरयत। निर्गमयत। तथा मदन्तोऽस्माभिर्दत्तैर्हविर्भिर्माद्यन्त इषमन्नं गां च परिणयध्वम्। परितोऽस्मभ्यं पापयत। किं कुर्वन्तः। विश्वा सर्वाणि दुरितानि कपोतोपहतिजन्यानि दोषजातानि संयोपयन्तोऽद्रुश्यानि कुर्वन्तः। अपि च पतिष्ठोऽतिशयेन पतिता शीघ्रोत्पातकः कपोतो नोऽस्माकमूर्जमन्नं हित्वा परित्यज्य प्र पतात्। प्रकर्षेन पततु। पक्शाभ्यामुत्पततु॥५॥