दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 114

घर्मेति दशर्चम् द्वितीयं सूक्तं सध्रिर्नाम वैरूप ऋषिः। तपस पुत्रो घर्मो वा। चतुर्थी जगती। शिष्तास्त्रिष्टुभः। तथा चानुक्रान्तम्। घर्मा सध्रिस्तापसो वा घर्मो वैश्वदेवं चतुर्थी जगतिति। गतो विनियोगः।

समन्ता समन्तौ संव्याप्तदिगन्तौ घर्मा। घृ क्षरनदीप्त्योः। घर्मौ दीप्यमानावग्न्यादित्यौ त्रिवृतम्। त्रयो वा इमे त्रिवृतो नोकाः। ऐ. आ. १-१-२। इत्याम्नानात्। त्रैलोक्यं व्यापतुः। स्वतेजोभिर्व्याप्तवन्तौ। मातरिश्वान्तरिक्षे वर्तमानो वायुस्तयोरग्न्यादित्य योर्जुश्टिं प्रितिं जगाम। गतवान्। यदा सहसामानम्। सामशब्द उपलक्शकः। वेदत्रतेजः सहितम्। सर्वं तेजः सामरूपं ह शश्वदित्याम्नानात्। ईदृशमर्कमर्चनीयं सुर्यं देवा दीप्यमानाः स्वरश्मयो विदुः विविदुः लेभिरे प्रापुः तदा दिधिषाणा लोकधारणशीलास्ते दिवो द्युलोकस्य सम्बन्धि पय उदकमवेषन्। व्याप्तवन्तः। ववर्षुरित्यर्थः। दिवस्पय इत्यत्र षष्ठ्याः पतिपुत्रेति सत्वम्। दिधिषानाः। धिश धारने। चानश्। शपः श्लुः। यद्वा। धिधारने। सनन्तस्य चानश्। अज्झनगमां सनीति दीर्घाभावश्छान्दसः। यद्वा। समन्तौ सङ्गतौ घर्मौ स्वयं दीप्यमानौ जीवेश्वरौ त्रिवृतं सत्त्वरजस्तमोगुणात्मिकां मायां व्यापतुः। नियंतृनियन्तव्यभावेन मातरिश्वा परमात्मा तयोर्जुष्टिं सम्भोक्तव्यपदार्थैः सञ्जातां प्रीतिं जगाम। गतवान्। तं परमात्मानं वेद मयमिमं सूर्यमिति देवा जानन्ति॥१॥

निरृतीः। पृथिवीनामैतत्। अनेनेतरलोकावुपलक्ष्येते। तत्राधिष्थितास्तिस्रोऽग्न्यादिदेवता देष्ट्राय हविषां प्रदानायोपासते। यजमाना उपाननं कुर्वते। ततो दीर्घश्रुतः प्रभुतकीर्तयो वह्नयो जगतः प्रापिकास्ता देवता वि जानन्ति। एतैः कृतामुपासनां मन्वत एव। यद्वा। निरृतिः। निःशेषेणर्च्छन्ति गच्छन्तिति निरृतयः। तास्तिस्रः सृष्टिस्थितिसंहृतीर्देष्ट्रायात्मनः कर्मभोगदानायोपासते ते दीर्घश्रुतो दीर्घं संसारे शृण्वन्तो मन्तव्यदृश्यादिपदार्थं जानन्तः। मन्त्रदृष्ट्यादिरूपमजानन्त इत्यर्थः। अत एव वह्नयः संसारस्य वोढारस्ता न जानन्ति। कवयः क्रान्तदर्शिनस्तु तासां सृष्ट्यादीनामग्न्यादीनां वा निदानं मूलकारणं परमात्मानं नि चिक्युः। नितरां चिन्वन्ति जानन्ति। परेषूत्कृतष्टेषु वा गुह्येषु वा गोप्तव्येशु कर्मसु यमनियमादिषु व्रतेषु याः प्रवृत्तयः सन्ति तासां निदानं नि चिक्युः। जानन्ति। चिञ् चयने। लिटि विभाषाञ्चेरित्यभ्यासादुत्तरस्य कवर्णादेशः। यद्वा। चायतेर्लिटि चायः की। पा. ६-१-३५। इति च्छन्दसि कीत्यादेशः॥२॥

चतुष्कपर्दा चतुष्कोणा युवतिः स्त्रीरूपा सुपेशाः शोभनालङ्कारा घृतप्रतिका घृतप्रमुखहविष्कैतादृशी वेदिर्वयुनानि ज्ञातव्यानि पदार्थजातानि कर्माणि स्तोत्राणि वा वस्ते। अच्छादयति। तस्यां वेद्यां वृषणा वृषणौ हविषां वर्षितारौ सुपर्णा सुपर्णौ सुपतनौ जायापती यजमानब्रह्माणौ वा निषेदतुः। निषण्णौ भवतः। यत्र यस्यां वेद्यां देवा अग्न्यादयो भागधेयम् । स्वार्थिको धेयप्रत्ययः। स्वस्वभागं हविर्दधिरे। धारयन्ति। यद्वा। चतुष्कपर्दा नामाख्यातोपसर्गनिपाताश्चत्वारः कपर्दस्थानीया यस्याः सा युवतिस्तरुणी नित्या घृतप्रतीकादीप्यमानवर्णावयवैषौपनिशदी वाग्वयुनानि ज्ञानानि वस्ते। आच्छादयति। तस्यां वाचि सुपर्णा सुपर्णौ जीवपरमात्मनौ निशण्णौ भवतः। यत्र । इतराभ्योऽपि द्रुश्यन्त इति तृतीयार्थे त्रल्प्रत्ययः। यया वाचा देवा भागं धारयन्ति॥३॥

एकः सर्वकार्येष्वसहायः सुपर्णः सुपतनो मध्यमस्थानो देवः समुद्रमन्तरिक्षमा विवेश। आविशति। आविश्य च स इदं विश्वं सर्वं भुवनं भूजातं विचष्टे। अनुग्राह्यतयभिपश्यति। तमेवं रूपं देवं पाकेन परिपक्वेन मनसान्तितः समीपेऽहमपश्यम् । आदर्शम् । किञ्च मातोदकानां निर्मात्री माध्यमिका वाक् तां रेळ्हि। आस्वादयति। उपजीवनमात्रमत्र लक्ष्यते। स उ स खलु मातरं वाचं रेळ्हि लेढि। तामेवोपजीवति। लिह आस्वादने। यद्वा। सुपर्णः पक्शवान्निराधारसञ्चार्येकः प्राणवायुः परमात्मा वा समुद्रम् । समुद्द्रवन्त्यापोऽस्मादिति समुद्रमन्तरिक्षम्। यद्वा। समुद्द्रवं सर्वतो गमनम्। तच्छीलं प्रपञ्चजातमाविष्टवान्। सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्। तै. आ. ८-६। इति श्रुतेः। वायुपक्शे वाय्वादिरूपेणाविवेश। स इदं विश्वं सर्वं लोकं वि चष्टे। विशेषेण ख्यापयति। सति हि प्राणे परमात्मनि वा जीवन्तः पुरुषा लोकं विख्यातं कुर्वन्ति। तं देवमुपासकोऽहं पाकेन परिपक्वज्ञानेन मनसान्तितः। अन्तिकशब्दात्तसिः। अन्तिकस्य तसि कादिलोपो भवत्याद्युदात्तत्वं च। पा. ६-४-१४९-८। इति कादिलोपः। अन्तिके समीपे स्वहृदयेऽपश्यम् । तं प्रानं माता वाग्रेळ्हि। वाक् प्राणेऽन्तर्भवतीत्यर्थः। स्वापे हि वाग्व्यापारो न दृश्यते प्रानव्यापारस्तु दृश्यत इति॥४॥

विप्रा मेधाविनः कवयः क्रान्तप्रज्ञा मनुष्याः सुपर्णम् सुपतनमेकं सन्तं परमात्मानं वचोभिः स्तुतिलक्षणैर्वचनैर्बहुधा बहुप्रकरं कल्पयन्ति। कुर्वन्ति। किञ्च त एव कवयोऽध्वतेषु यज्ञेषु च्छन्दांसि गायत्र्यादीनि सप्त च्छन्दांसि दधतः स्तोत्रशस्त्रादिना धरयन्तो द्वादशसङ्ख्याकान्सोमस्य ग्रहान् ग्रहणसाधनानि पात्राण्युपांश्वन्तर्यामादीनि मिमते। निर्मिमते। ग्रहान्। गृह्यत एभिरिति ग्रहाः। ग्रहवृदृनिश्चिगमश्चेति करनेऽप्प्रत्ययः। सोमस्येति कर्मणि षष्ठी। द्वादशेत्यत्यसङ्ख्या। पा. ६-३५। इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्॥५॥

पूर्वं सामान्येन यज्ञग्रहानुक्त्वेदानीं सर्वग्रहादिपूर्वको यज्ञोऽभिधीयते। षट् त्रिंशान्। द्वावुपांश्वन्तर्यामौ। ऐन्द्रवायवादयस्त्रयोद्विदेवत्यग्रहाः। द्वौ शुक्रामन्थिनौ। आग्रयण उक्थ्यो ध्रुवश्चेति त्रयः। ऋतुग्रहाद्वादश। ऐन्द्राग्नौ वैश्वदेवश्च द्वौ। त्रयो मरुत्वतीयाः। एको माहेन्द्रः। आदित्यसावित्रौ द्वौ। वैश्वदेवः पात्नीवतो हारियोजन इति त्रयो ग्रहाः। एवं षट् त्रिंशद्भवन्ति। अत्यग्निष्टोमे पूर्वे षट् त्रिंशद्ग्रहा द्वावंश्वदाभ्यौ दधिग्रहः षोडशीति चेति चत्वारः। एतांश्चत्वारिंशत्सङ्ख्याकान्ग्रहान्कलयन्तः सोमेन पूरयन्तः। किञ्चाद्वादशम् । आङ्मर्यादाभिविध्योः। पा. २-१-१३। इत्यव्ययीभावसमासः। तस्य स्वरः। द्वादशसङ्ख्याकप्रौगादिशस्त्रसमाप्तिपर्यन्तं छन्दांसि गायत्र्यादीनि दधतः सन्तः शस्त्रादिरूपेण धारयन्तः कवयो मनीषा। तृतीयाया आकारः। मनीषया बुद्ध्यैवं यज्ञं विमाय निर्माय रथम् । रमन्त्यत्रेति रथो यज्ञः । तं रथं यज्ञमृक्सामाभ्यां प्र वर्तयन्ति। प्रकर्षेन सम्पादयन्ति । चतुर इत्यत्र चतुरः शसीत्यन्तोदात्तत्वम्॥६॥

अस्य यज्ञरूपस्य परमात्मनोऽन्ये चतुर्दश चतुर्दशसङ्ख्याका महिमानो विभूतयो भवन्ति। तं यज्ञम् सप्त सप्तसङ्ख्याका धीरा धीमन्तो होत्रादयो वाचा शस्त्ररूपया प्रणयन्ति। प्रकर्षेण नयन्ति। आप्नानम् । अप्लृ व्याप्तौ। ताच्छीलिके चानशि व्यत्ययेन विकरणस्य व्यत्ययः। व्यापनशीलं तीर्थं पापोत्ताय समर्थं चात्वोलोत्करमध्यदेशमिहास्मिन्यज्ञे कः प्रवोचत्। को वक्ति। न कोऽपीत्यर्थः। येन पथा येन यज्ञमार्गेण सुतस्याभिषुतं सोमं प्रपिबन्ते देवा अतिशयेन पिबन्ति। पा पाने। पाघ्रेत्यादिना पिबादेशः। व्यत्ययेनात्मनेपदम्। उपसर्गेण समासः। यद्योगादनिघाते तिङि चोदात्तवतिति गतेर्निघातः॥७॥

सहस्रधा सहस्रसङ्ख्याकेषु ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु देहेषु पञ्चदशानि चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् प्राण इत्येतानि पञ्च। तदाधारत्वेन मातापित्रोः सकाशादागतानि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशरूपाणि भूतानि मिलितानि दश। एवं पञ्चदशसङ्ख्याकान्युक्थान्युत्कृष्टान्यङ्गानि विद्यन्ते प्राणिदेहेषु जातेषु। द्यावापृथिवी। षष्ठीद्विवचनस्य सुपां सुलुगिति पूर्वसवर्नदीर्घः। द्यावापृथिव्योर्यावद्यत्परिमाणमस्ति तावदित्तत्परिमाणमेवात्माधिष्ठितं प्राणिदेहजातं भवति। यावत्तावच्छब्दयोर्यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुपि। पा. ५-२-३९। आ सर्वनाम्नः। पा. ६-३-९१। इति दीर्घः। किञ्च सहस्रधा सहस्रसङ्ख्याकेषु सदस्रं महिमानः सहस्रसङ्ख्याका महान्तो व्यवहारविशेषा भवन्ति। प्रतिविषयं प्रतिलक्षनं दर्शनश्रवणादिव्यवहारनिष्पत्तेः। सहस्रधेत्यत्र विधार्थे धाप्रत्ययः। ब्रह्म जगत्कारनं वस्तु यावन्नानाविधाप्राणिदेहरूपेण यावत्परिमाणं भुत्वा विष्ठितं विशेषेण स्थितं वाक् तावती तत्परिमाणा भवति। एकैकस्याभिधेयार्थस्यैकैकनामापेक्षनात्। अन्यत्रापि श्रूयते। सर्वाणि रूपणि विचिन्त्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्त इति। सहस्रधा पञ्चदशान्युक्थेति पञ्च हि दशतो भवन्तीत्यादिकमारण्यकमत्रानुसन्धेयम्। ऐ. आ. १-३-८॥८॥

धीरो धीमान् को मानुषश्छन्दसां गायत्र्यादीनां योगं स्तुतशस्त्रात्मना नियोगमा वेद। आजानाति। को वा धिष्ण्याम् । धिष्ण्यानि होत्रादीनां सप्तस्थानानि। तदर्हां वाचं प्रति पपद। प्रतिपादयति। करोति। किञ्चर्त्विजां होत्रादीनां सप्तानामष्टममष्टसङ्ख्यापूरकं शूरं स्वतन्त्रं कमाहुः। वदन्ति। कहः स्वित् कः खल्विन्द्रस्य हरी ऋक्सामरूपौ द्वावश्वौ। ऋक्सामे वा इन्द्रस्य हरी इत्याम्नायते। तादृशौ हरी नि चिकाय। नितरां पूजयति। जानाति। वेदिता प्रतिपादयैतष्टसङ्ख्यापूरकस्य देवस्य ज्ञाता वा परमात्मनोऽन्यो नास्तीत्यर्त्यः॥९॥

एके केचनाश्वा भूम्याः पृथिव्याः। अनेन द्युलोकोऽप्युपलक्श्यते। द्युलोकस्य चान्तं पर्यन्तं परि चरन्ति। तदानीं सर्वत आगच्छन्ति। तदा च तेऽश्वा रथस्य धूर्षु युगादिभारेषु युक्तासो युक्ताः सन्तोऽस्थुः। तिष्ठन्ति। एभ्योऽश्वेभ्यः श्रमस्य दायम् । दो अवखण्डने। घञ्। कर्षात्वत इत्यन्तोदात्तत्वम्। शरमस्य नाशकं घासादिकं वि भजन्ति। देवाः प्रयच्छन्ति। यदा यस्मिन्काले यमो नियतां सूर्यो हर्म्ये हर्म्यस्थानीये रथे हितो निहितो भवति। तदैते भजन्तीत्यर्थः॥१०॥