अस॒त्सु मे᳚ जरित॒ः साभि᳚वे॒गो यत्सु᳚न्व॒ते यज᳚मानाय॒ शिक्ष᳚म् ।
अना᳚शीर्दाम॒हम᳚स्मि प्रह॒न्ता स᳚त्य॒ध्वृतं᳚ वृजिना॒यन्त᳚मा॒भुम् ॥
अस᳚त् । सु । मे॒ । ज॒रि॒त॒रिति᳚ । सः । अ॒भि॒॑वे॒गः । यत् । सु॒न्व॒ते । यज᳚मानाय । शिक्ष᳚म् ।
अना᳚शीः॑दाम् । अ॒हम् । अ॒स्मि॒ । प्र॒॑ह॒न्ता । स॒त्य॒॑ध्वृत᳚म् । वृ॒जि॒न॒॑यन्त᳚म् । आ॒भुम् ॥
वासुक्रेषु सूक्तेषु बाहुल्येनेन्द्रः स्तूयते इदानीमिन्द्रोवसुक्रं स्तोतुमुद्यतं पुत्रं संबोध्य स्व सामर्थ्यं कथयति । येन विज्ञातदेवतारूपः सन् सुखेन स्तोष्यतीति यद्वा कार्यकारणयोरेक- त्वोपचारात् । आत्मावैपुत्रनामासीतिवचनात् । इन्द्ररूपेणावस्थितोवसुक्रआत्मानं स्तौति क्वचित् क्वचिदिन्द्रं चेति । हे जरितः स्तोतः मे मम सुशोभनः सतादृशः अभिवेगः अभिगमनं म- नसोवृत्तिविशेषः असत् अस्ति विद्यते यत् येनाभिवेगेन सुन्वते मदर्थं सोमाभिषवं कुर्वते यजमानाय यज्वते शिक्षं अभिलषितमर्थं ददामि । किंच अहं अनाशीर्दां आशीरन्यत्र प्रा- र्थना इह सामर्थ्यात्प्रार्थ्यमानं हविरुच्यते तत् मह्यं अददतं जनं यद्वा आशीरिति सोमा- श्रयणं दध्युच्यते तस्यादातारं असोमयाजिनमित्यर्थः । प्रहन्तास्मि प्रकर्षेण हिंसिता भवामि । कीदृशं सत्यध्वृतं सत्यस्य हिंसकं अनृतवादिनं चेत्यर्थः वृजिनायन्तं पापं कर्तुमिच्छन्तं आभुं व्याप्तवन्तम् ॥ १ ॥
यदीद॒हं यु॒धये᳚ सं॒नया॒न्यदे᳚वयून्त॒न्वा॒३॒᳚ शूशु᳚जानान् ।
अ॒मा ते॒ तुम्रं᳚ वृष॒भं प᳚चानि ती॒व्रं सु॒तं प᳚ञ्चद॒शं नि षि᳚ञ्चम् ॥
यदि᳚ । इत् । अ॒हम् । यु॒धये᳚ । स॒म्॑नया᳚नि । अदे᳚व॑यून् । त॒न्वा᳚ । शूशु᳚जानान् ।
अ॒मा । ते॒ । तुम्र᳚म् । वृ॒ष॒भम् । प॒चा॒नि॒ । ती॒व्रम् । सु॒तम् । प॒ञ्च॒॑द॒शम् । नि । सि॒ञ्च॒म् ॥
यद्यदाहमित् अहमेव युधये युद्धार्थं अदेवयून् नदेवान् यष्टुमिच्छतः अयज्वनः संनयानि संगमयानि । कीदृशान् तन्वा स्वशरीरेण शूशुजानान् आत्मंभरित्वात् पुष्टिलक्षणाया दी- प्त्या युक्तान् पुष्टानित्यर्थः तदा हे इन्द्र अहं अमा ऋत्विगादिभिः सहितः ते तुभ्यं तुम्नं प्रेरकं बलिनं पीवानमित्यर्थः वृषभं सेचनसमर्थं पुंपशुं पचानि । किंच तीव्रं मदकरं रसं सुतं अभिषुतं पञ्चदशं प्रतिपत्प्रभृतिपञ्चदशसंख्याकासु तिथिषु शुक्लपक्षेएकोत्तरवृद्याप- र्णानि जायन्ते कृष्णपक्षेतु त्वद्वन्निहीयन्ते एवंभूतत्वात् पञ्चदशः सोमउच्यते तं यद्वा त्रिवृ- त्पञ्चदशस्तोमोपेतं माध्यंदिनसवनिकमित्यर्थः निषिंचं दशापवित्रेद्रोणकलशॆ चमसपात्रे अग्नौ च सिंचामि प्रक्षिपामीत्यर्थः ॥ २ ॥
नाहं तं वे᳚द॒ य इति॒ ब्रवी॒त्यदे᳚वयून्त्स॒मर᳚णे जघ॒न्वान् ।
य॒दावाख्य᳚त्स॒मर᳚ण॒मृघा᳚व॒दादिद्ध᳚ मे वृष॒भा प्र ब्रु᳚वन्ति ॥
न । अ॒हम् । तम् । वे॒द॒ । यः । इति᳚ । ब्रवी᳚ति । अदे᳚व॑यून् । स॒म्॑अर᳚णे । ज॒घ॒न्वान् ।
य॒दा । अ॒व॒॑अख्य᳚त् । स॒म्॑अर᳚णम् । ऋघा᳚वत् । आत् । इत् । ह॒ । मे॒ । वृ॒ष॒भा । प्र । ब्रु॒व॒न्ति॒ ॥
योजनः अदेवयून् देवान् कामयमानान् देवद्विषोराक्षसादीन् समरणे संग्रामे जघन्वान् अहं हतवानिति ब्रवीति वदति तं तादृशं मद्यतिरिक्तं जनं अहं न वेद न जानामि । मत्तोन्यः संग्रामे शत्रूणां हन्ता नास्तीत्यर्थः । किञ्च यदा यस्मिन् काले समरणं संग्रामं अवाख्यत् अवाकृतं न्यक्कृतमहं पश्यामि । कीदृशं ऋघावत् ऋघावन्तं परप्सरं हिंसायुक्तं अत्यंतक्रूरमित्यर्थः । आत् तदानीं मे मम स्वभूतानि वृशभा वृषभकर्माणि दर्पतोवृषभस्ये व विक्रांतकर्माणि प्रब्रुवन्ति विद्वज्जनाइतिशॆषः इद्धेतीमौ पदपूरणौ ॥ ३ ॥
यदज्ञा᳚तेषु वृ॒जने॒ष्वासं॒ विश्वे᳚ स॒तो म॒घवा᳚नो म आसन् ।
जि॒नामि॒ वेत्क्षेम॒ आ सन्त᳚मा॒भुं प्र तं क्षि᳚णां॒ पर्व᳚ते पाद॒गृह्य᳚ ॥
यत् । अज्ञा᳚तेषु । वृ॒जने᳚षु । आस᳚म् । विश्वे᳚ । स॒तः । म॒घ॑वा᳚नः । मे॒ । आ॒स॒न् ।
जि॒नामि᳚ । वा॒ । इत् । क्षेमे᳚ । आ । सन्त᳚म् । आ॒भुम् । प्र । तम् । क्षि॒णा॒म् । पर्व᳚ते । पा॒द॒॑गृह्य᳚ ॥
यद्यदा अज्ञातेषु शरीरवस्त्रास्त्रबलादिभिः अपरिज्ञातेषु वृजनेषु संग्रामेषु आसं अहं यु- द्धार्थमुपविशामि तदा विश्वे सर्वे मघवानो हविर्लक्षणतपोलक्षणधनवन्तऋषयः सतः एवं वर्तमानस्य मे ममेन्द्रस्य समीपे आसन् उपविशन्ति मम वीर्यवृध्यर्थं मां स्तुवन्तस्तिष्ठन्ती त्यर्थः । अपिच क्षेमे जगत्पालने निमित्ते आसंतं आकारोभीत्यस्यार्थे वर्तते सर्वमभितः संतं आभुं महान्तं शत्रुं जिनामि वा विनाशयाम्येव नाव विनाशे संशयः इदितिपूरणः । तं महान्तं शत्रुं पादगृह्य पादौ गृहीत्वा पर्वते गिरौ प्रदक्षिणां प्रहितवानस्मि प्रक्षिपामि । ॥ ४ ॥
न वा उ॒ मां वृ॒जने᳚ वारयन्ते॒ न पर्व᳚तासो॒ यद॒हं म᳚न॒स्ये ।
मम᳚ स्व॒नात्कृ᳚धु॒कर्णो᳚ भयात ए॒वेदनु॒ द्यून्कि॒रण॒ः समे᳚जात् ॥
न । वै । ऊं॒ इति᳚ । माम् । वृ॒जने᳚ । वा॒र॒य॒न्ते॒ । न । पर्व᳚तासः । यत् । अ॒हम् । म॒न॒स्ये ।
मम᳚ । स्व॒नात् । कृ॒धु॒॑कर्णः᳚ । भ॒या॒ते॒ । ए॒व । इत् । अनु᳚ । द्यून् । कि॒रणः᳚ । सम् । ए॒जा॒त् ॥
वैउ इत्येतैव वृजने संग्रामे मां युद्धार्थमुपस्थितं संतं न वायरयन्ते केचिन्निवारयितुं समर्थान भवन्ति अहं यत्कर्म मनस्ये मनसा कर्तुमिच्छामि पर्वतासः अतितरणक्षमाहिम- वदादयोगिरयः तत्कर्म मनसा सोढुं न शक्नुवन्तीत्यर्थः । किञ्च ममेन्द्रस्य स्वनात् शब्दादेव कृधुकर्णोनामासुरः यद्वा कृधुकर्णोनामासुरः यद्वा कृधुकर्णोह्र्स्वकर्णः मंदश्रवणेन्द्रियोबधिरः स्थावरापिपीलिकादिरपि भयाते बिभेति । अपिच एवेत् एवमेव कृधुकर्णवत् अनुद्यून् प्र- तिदिनमित्यर्थः किरणः अन्तर्णीतमत्वर्थमेतत् किरणवान्रश्मिवानादित्यः समेजात् सम्यक् कंपते चलति नियमेन प्रयातीत्यर्थः ॥ ५ ॥
दर्श॒न्न्वत्र᳚ शृत॒पा{4} अ᳚नि॒न्द्रान्बा᳚हु॒क्षद॒ः शर᳚वे॒ पत्य᳚मानान् ।
घृषुं᳚ वा॒ ये नि᳚नि॒दुः सखा᳚य॒मध्यू॒ न्वे᳚षु प॒वयो᳚ ववृत्युः ॥
दर्श᳚न् । नु । अत्र᳚ । शृ॒त॒॑पान् । अ॒नि॒न्द्रान् । बा॒हु॒॑क्षदः᳚ । शर᳚वे । पत्य᳚मानान् ।
घृषु᳚म् । वा॒ । ये । नि॒नि॒दुः । सखा᳚यम् । अधि᳚ । ऊं॒ इति᳚ । नु । ए॒षु॒ । प॒वयः᳚ । व॒वृ॒त्युः॒ ॥
अत्रास्मिन् जगति श्रृतपान् श्रृतानि पक्वानि सोमदिहवींष्यपहृत्य पिबतः अनिन्द्रान् इ- न्द्रेण मया वर्जितान् बाहुक्षदः बाहुभिर्यजमानान् शकलीकुर्वतः शरवे हिंसार्थं पत्यमाना- न् अभिपततो॓ऽसुरादीन् नु क्षिप्रं दर्शं अहमिन्द्रः पश्यामि एवं भूतेष्वेषु अधि उपरि पवयोमदीयान्यायुधानि ववृत्युः वर्तन्ते । वाशब्दः समुच्चये । घृषुं महान्तं च सखायं सखि- वत्प्रियं हितस्य कर्तारं मां ये निनिदुः निंदंति उइति समुच्चये एषु चोपरिमदीयान्यायु- धानि नुक्षिप्रं वर्तन्ते ॥ ६ ॥
अभू॒र्वौक्षी॒र्व्यु१॒᳚ आयु᳚रान॒ड्दर्ष॒न्नु पूर्वो॒ अप᳚रो॒ नु द᳚र्षत् ।
द्वे प॒वस्ते॒ परि॒ तं न भू᳚तो॒ यो अ॒स्य पा॒रे रज᳚सो वि॒वेष᳚ ॥
अभूः᳚ । ऊं॒ इति᳚ । औक्षीः᳚ । वि । ऊं॒ इति᳚ । आयुः᳚ । आ॒न॒ट् । दर्ष᳚त् । नु । पूर्वः᳚ । अप᳚रः । नु । द॒र्ष॒त् ।
द्वे इति᳚ । प॒वस्ते॒ इति᳚ । परि᳚ । तम् । न । भू॒तः॒ । यः । अ॒स्य । पा॒रे । रज᳚सः । वि॒वेष᳚ ॥
अत्र मध्यमपुरुषेणेन्द्रस्योच्यमानत्वात् वसुक्रइन्द्रं स्तौति । उइत्यवधारणे । हे इन्द्र अ- भूः त्वमेव प्रादुर्भवसि औक्षीः कालेकाले त्वमेव पृथिवीं सिञ्चसि नान्यइत्यर्थः आनडि- त्यादौ सर्वत्र परोक्षनिर्देशे प्रत्यक्षीकरणार्थं मध्यमपुरुषेण प्रकृतत्वादेकवाक्यतायै युष्मच्छ- ब्दसमानार्थोभवच्छब्दोध्याहर्तव्यः विइति वैविध्ये । उ इति वार्थे । आयुर्जीवितमुच्यते । इन्द्रोभवान्विविधमायुश्च आनट् व्याप्नोति आभूतसंप्लवाज्जीवतीत्यर्थः । किंच पूर्वः पुरात- नोभवानिन्द्रः नु क्षिप्रं दर्षत् द्दृविदारणे सिब्बहुलं लेटि वज्रेण शत्रून् विदारयति अप- रोन्यः शत्रुर्नुदर्षत् नु इति निषेधार्थेभवन्तमिन्द्रं नविदारयति भवानेव सर्वं शजुजातं हिन स्तीत्यर्थः । अपिच योभवानिन्द्रः अस्येदृशस्य रजसोलोकस्य त्रैलोक्यस्येत्यर्थः पारे परतः परमसूक्ष्मवायुरूपेण सृष्टिकारणात्मना स्थित्वेत्यर्थः विवेष सर्वतोव्याप्नोति तमिन्द्रं द्वेइति सामर्थ्यात् द्यावापृथिव्यौ न परिभूतः नपरिभवतः अभिभवितुं न शक्नुतइत्यर्थः । कीदृश्यौ पवस्ते पवतिर्गतिकर्म अस्मादौणादिकोस्तप्रत्ययः अतः अजाद्यतष्टाबिति टापि कृते प्रथ- माद्विवचने चैतद्रुपं भवति महत्त्वेन सर्वस्याभिभवनाय गन्त्र्यौ यद्वा सर्वस्य प्रकर्षेणा- च्छादयित्र्यौ रेफलोपश्छान्दसः ॥ ७ ॥
गावो॒ यवं॒ प्रयु᳚ता अ॒र्यो अ᳚क्ष॒न्ता अ᳚पश्यं स॒हगो᳚पा॒श्चर᳚न्तीः ।
हवा॒ इद॒र्यो अ॒भित॒ः समा᳚य॒न्किय᳚दासु॒ स्वप᳚तिश्छन्दयाते ॥
गावः᳚ । यव᳚म् । प्र॑यु᳚ताः । अ॒र्यः । अ॒क्ष॒न् । ताः । अ॒प॒श्य॒म् । स॒ह॑गो᳚पाः । चर᳚न्तीः ।
हवाः᳚ । इत् । अ॒र्यः । अ॒भितः᳚ । सम् । आ॒य॒न् । किय᳚त् । आ॒सु॒ । स्व॑प᳚तिः । छ॒न्द॒या॒ते॒ ॥
गावोधेनवः प्रयुताः प्रकर्षेण मिश्रिताः परस्परेण सहभूताः यवं मद्वृष्टिजनितयवादि घासं अक्षन् अदंति भक्षयन्ति अर्यः सर्वस्य स्वाम्यहं तागाः अपश्यं पश्यामि । कीदृशीः सहगोपाः पशुपालकेन सहिताः चरन्तीः घासं भक्षयन्तीः एवंभूतास्ताः परया प्रीत्या पश्यामीत्यर्थः । किञ्च हवाः वाहनदोहनार्थमाह्वानार्हाः गावः अर्यः द्वितीयार्थे प्रथमा अर्यं स्वामिनं प्रति अभितः सर्वतः समायन् समित्येकीभावे एकीभूय आगच्छन्ति । इदि- तिपूरणः । आगतास्वासु गोषु स्वपतिः स्वानां गवां स्वामी कियत् क्षीरं छन्दयाते दोग्धुं कामयते मदर्थं दोग्ध्रीरित्यर्थः । गावआशिरं दुहे इतिवचनात् ॥ ८ ॥
सं यद्वयं᳚ यव॒सादो॒ जना᳚नाम॒हं य॒वाद᳚ उ॒र्वज्रे᳚ अ॒न्तः ।
अत्रा᳚ यु॒क्तो᳚॑वसा॒तार᳚मिच्छा॒दथो॒ अयु᳚क्तं युनजद्वव॒न्वान् ॥
सम् । यत् । वय᳚म् । य॒व॒स॒॑अदः᳚ । जना᳚नाम् । अ॒हम् । य॒व॒॑अदः᳚ । उ॒रु॒॑अज्रे᳚ । अ॒न्तरिति᳚ ।
अत्र᳚ । यु॒क्तः । अ॒व॒॑सा॒तार᳚म् । इ॒च्छा॒त् । अथो॒ इति᳚ । अयु᳚क्तम् । यु॒न॒ज॒त् । व॒व॒न्वान् ॥
अन्या ऋषिरिन्द्रप्रसादलब्धं स्वस्य सर्वात्म्यं प्रकाशयति । जनानां लोकानां मध्ये ये यवसादः तृणस्यात्तारः पशवः ते वयमिति संसम्यक् जानीहि उपसर्गश्रुतेर्योग्यक्रियाध्या- हारः । ये च यवादः यवापेलक्षितस्यान्नस्यात्तारोमनुष्यास्तेपि वयमिति संजानीहि । वस्तु तस्तु उर्वज्रे विस्तीर्णे अजिरेंगणे हार्दाकाशरूपे यत् अंतः अंतर्यामिरूपं ब्रह्म तदहमस्मि अत्रा स्मिन् हार्दाकाशे युक्तः समाहितोभवानिन्द्रः अवसातारं आत्मनः संभक्तारं इच्छात् इच्छति आत्मसाक्षात्कर्तुम् । अथो अपिच अयुक्तं अयोगिनं ववन्वान् द्वितीयार्थे प्रथमा ववन्वतं अतिशयेन विषयन् सेवमानं पुरुषं युनजत् युनक्ति संसारे शापानुग्रहसमर्थोभव- द्रूपोहमेवास्मीति भावः ॥ ९ ॥
अत्रेदु᳚ मे मंससे स॒त्यमु॒क्तं द्वि॒पाच्च॒ यच्चतु᳚ष्पात्संसृ॒जानि᳚ ।
स्त्री॒भिर्यो अत्र॒ वृष᳚णं पृत॒न्यादयु᳚द्धो अस्य॒ वि भ᳚जानि॒ वेदः᳚ ॥
अत्र᳚ । इत् । ऊं॒ इति᳚ । मे॒ । मं॒स॒से॒ । स॒त्यम् । उ॒क्तम् । द्वि॒॑पात् । च॒ । यत् । चतुः᳚॑पात् । स॒म्॑सृ॒जानि᳚ ।
स्त्री॒॑भिः । यः । अत्र᳚ । वृष᳚णम् । पृ॒त॒न्यात् । अयु᳚द्धः । अ॒स्य॒ । वि । भ॒जा॒नि॒ । वेदः᳚ ॥
मे मम अत्रास्मिन्स्तोत्रे उक्तं मया कथितं सत्यमित् यथा भूतमेव मंससे त्वं जानीहि अर्थवादरूपेणनैतदध्यारोपितमित्यर्थः । उइति पूरणः । किञ्च द्विपाच्च मनुष्यादिकं च चतु- ष्पाच्च पश्वादिकं च यत्स्थावरजंगमात्मकं जगत्संसृजानि अहमुत्पादयामीति अत्रास्मिञ्च- गति स्त्रीभिः स्त्रीसदृशैर्बलादिहीनैः पुरुषैः सह यः शूरंमन्योजनः वृषणंअभिलषितस्य वर्षि तारं मां षरित्यज्येति शॆषः । पृतन्यात् युद्धं कर्तुमिच्छति अहं अस्येदृशस्य स्वभूतं वेदो- धनं अयुद्धः तेन पुरुषेणायोद्धासन् बलादपहृत्य विभजानि स्तोतृभ्योयष्ट्ऋभ्यश्च ददामी- त्यर्थः ॥ १० ॥
यस्या᳚न॒क्षा दु᳚हि॒ता जात्वास॒ कस्तां वि॒द्वा{4} अ॒भि म᳚न्याते अ॒न्धाम् ।
क॒त॒रो मे॒निं प्रति॒ तं मु᳚चाते॒ य ईं॒ वहा᳚ते॒ य ईं᳚ वा वरे॒यात् ॥
यस्य᳚ । अ॒न॒क्षा । दु॒हि॒ता । जातु᳚ । आस᳚ । कः । ताम् । वि॒द्वान् । अ॒भि । म॒न्या॒ते॒ । अ॒न्धाम् ।
क॒त॒रः । मे॒निम् । प्रति᳚ । तम् । मु॒चा॒ते॒ । यः । ई॒म् । वहा᳚ते । यः । ई॒म् । वा॒ । व॒रे॒॑यात् ॥
यस्येन्द्रस्य मम कारणरूपेणावस्थितस्य अनक्षा अक्षिवर्जिता दर्शनहीना अचेतनेत्यर्थः दुहिता प्रकृत्याख्या जातु कदाचित् आस असतेर्गत्यर्थस्य लिटि रूपं सामर्थ्यत् महाप्र- लये मय्येव लीना सती सर्वत्र वर्तते । तां प्रकृतिं विद्वान् मय्येव लीनांजानन् मत्तोन्यो- देवः कोभवति न कोपीत्यर्थः । अपिच अंधां दर्शनहीनामचेतनां तां अभिमन्याते आत्म- न्याश्रयप्रदानेन कोदेवोभिपूजयति यद्वा क्षीरोदकवत् घटाकाशवच्चमया सहैकीभूतां तां आभिमुख्येन कोजानाति अहमेव सर्वज्ञः स्वात्मन्याश्रयप्रदानेनाभिपूजयामि मया सहैकी भूतां तां तत्वतोहमेव जानामि नान्यइति । किञ्च कतरोदेवः मेनिं वज्रं तं प्रसिद्धं वृत्रादिशत्रुं प्रतिमुचाते मुंचति स्वयमेव प्रश्नमुत्थाप्येदानीं प्रतिब्रूते योदेवईमेनं शत्रुं वहा- ते वहति अपिवा यईमेनं वरेयात् वारयितुमिच्छति सचाहमेव नान्योमत्सदृशोस्तीत्यर्थः ॥ ११ ॥
किय᳚ती॒ योषा᳚ मर्य॒तो व᳚धू॒योः परि᳚प्रीता॒ पन्य᳚सा॒ वार्ये᳚ण ।
भ॒द्रा व॒धूर्भ᳚वति॒ यत्सु॒पेशा᳚ः स्व॒यं सा मि॒त्रं व᳚नुते॒ जने᳚ चित् ॥
किय᳚ती । योषा᳚ । म॒र्य॒तः । व॒धू॒॑योः । परि᳚॑प्रीता । पन्य᳚सा । वार्ये᳚ण ।
भ॒द्रा । व॒धूः । भ॒व॒ति॒ । यत् । सु॒॑पेशाः᳚ । स्व॒यम् । सा । मि॒त्रम् । व॒नु॒ते॒ । जने᳚ । चि॒त् ॥
कियती किं परिमाणा योषा स्त्रीजातिः मर्यतोमनुष्यसंबंधिनोभोगानाचरतः वधूयोः स्त्रीकामस्य सर्वात्मकस्यान्तर्यामिरूपेणावस्थितस्येन्द्रस्य प्रिप्रीता अनुरक्ता वशवर्तिनीत्यर्थः । कीदृशस्य वार्येण वरणीयेन पन्यसा स्तोत्रेण स्तुतस्य सतइतिशेषः । अपिच यत् या वधूः भद्रा कल्याणी सुपेशाः शोभनरूपा च भवति सा द्रौपदीदमयन्त्यादिका वधूः स्वयमात्मनैव जने चित् जनमध्येवस्थितमपि मित्रं प्रियमर्जुननलादिकं पतिं वनुते याचते स्वयंवरधर्मेण प्रार्थयते सच प्रीयमाणोवरजनोहमेवेत्यभिप्रायः । रूपंरूपंप्रतिरूपोबभूवेतिमन्त्रलिंगात्सर्वा- त्मकत्वादिति ॥ १२ ॥
प॒त्तो ज᳚गार प्र॒त्यञ्च᳚मत्ति शी॒र्ष्णा शिर॒ः प्रति᳚ दधौ॒ वरू᳚थम् ।
आसी᳚न ऊ॒र्ध्वामु॒पसि᳚ क्षिणाति॒ न्य᳚ङ्ङुत्ता॒नामन्वे᳚ति॒ भूमि᳚म् ॥
प॒त्तः । ज॒गा॒र॒ । प्र॒त्यञ्च᳚म् । अ॒त्ति॒ । शी॒र्ष्णा । शिरः᳚ । प्रति᳚ । द॒धौ॒ । वरू᳚थम् ।
आसी᳚नः । ऊ॒र्ध्वाम् । उ॒पसि᳚ । क्षि॒णा॒ति॒ । न्य᳚ङ् । उ॒त्ता॒नाम् । अनु᳚ । ए॒ति॒ । भूमि᳚म् ॥
अत्रादित्यात्मनेन्द्रः स्तूयतेतदंशत्वात् आदित्यरूपीन्द्रः पत्तः रश्म्याख्यैः पादैः जगार वृष्टिलक्षणमुदकं गिरति गृह्णाति वा । गृहीत्वा च प्रत्यञ्चं आत्मानं प्रतिगतमुदकमत्ति भक्षयति मंडले अवस्थापयतीत्यर्थः । तदनंतरं वरूथं वरणीयं वृष्टिलक्षणमुदकं शीर्ष्णा शिरःस्थानीयेन रश्मिजालेन शिरः सर्वस्य लोकस्य मस्तकं प्रतिदधौ दधाति प्रतिक्षिपती त्यर्थः । किञ्च उपसि उपस्थे स्वसमीपस्थाने मण्डले आसीनउपविष्टः सन् ऊर्ध्वामुद्गतां स्वदीप्तिं क्षिणाति हिनस्ति आलोककरणाय प्रक्षिपतीत्यर्थः न्यङ् रश्मिमसमूहरूपेण नी- चैरञ्चिता गन्ता सन् उत्तानां विस्तृतां भूमिं अन्वेति अनुगच्छति ॥ १३ ॥
बृ॒हन्न᳚च्छा॒यो अ᳚पला॒शो अर्वा᳚ त॒स्थौ मा॒ता विषि᳚तो अत्ति॒ गर्भ᳚ः ।
अ॒न्यस्या᳚ व॒त्सं रि᳚ह॒ती मि᳚माय॒ कया᳚ भु॒वा नि द᳚धे धे॒नुरूधः᳚ ॥
बृ॒हन् । अ॒च्छा॒यः । अ॒प॒ला॒शः । अर्वा᳚ । त॒स्थौ । मा॒ता । वि॑सि᳚तः । अ॒त्ति॒ । गर्भः᳚ ।
अ॒न्यस्याः᳚ । व॒त्सम् । रि॒ह॒ती । मि॒मा॒य॒ । कया᳚ । भु॒वा । नि । द॒धे॒ । धे॒नुः । ऊधः᳚ ॥
वसुक्रः अनयादित्यात्मानमिन्द्रं स्तौति । बृहन्महानादित्यः अच्छायः छायावर्जितः त- मोरहितइत्यर्थः अपलाशः पर्णरहितः पराशदनवर्जितोविनाशरहितइत्यर्थः । अर्वा सतगामी तस्थौ तिष्ठति । किञ्च माता वृष्टिप्रदानद्वारेण सर्वस्य जगतोनिर्माता विषितोविमुक्तः निरालंबनइत्यर्थः गर्भः त्रैलोक्यस्य गर्भभूतः आदित्यात्मेन्द्रः अत्ति हवींषि भक्षयति । यद्वा अनेन विनाशः लक्ष्यते पापानि नाशयति किं अन्यस्याः अदित्याख्यायादेवमातुः वत्समप- त्य भूतं आदित्यं रिहती आस्वादयन्ती उपजीवन्ती वर्धयन्ती मिमाय निर्मिमीते पूर्वस्यां दिश्यहन्यहनि उत्पादयतीत्यर्थः । कया भुवा केन भावेनाभिप्रायेण भक्त्या भयेन चेत्यर्थः धेनुर्द्यौः तं उदकस्याधारत्वात् क्षरितृत्वाच्च ऊधः स्थानीयमादित्यं निदधे स्थापयति यद्वा धेनुर्गौः ऊधोयथा तद्वदादित्यं द्यौर्धारयति ॥ १४ ॥
स॒प्त वी॒रासो᳚ अध॒रादुदा᳚यन्न॒ष्टोत्त॒रात्ता॒त्सम᳚जग्मिर॒न्ते ।
नव᳚ प॒श्चाता᳚त्स्थिवि॒मन्त᳚ आय॒न्दश॒ प्राक्सानु॒ वि ति᳚र॒न्त्यश्न᳚ः ॥
स॒प्त । वी॒रासः᳚ । अ॒ध॒रात् । उत् । आ॒य॒न् । अ॒ष्ट । उ॒त्त॒रात्ता᳚त् । सम् । अ॒ज॒ग्मि॒र॒न् । ते ।
नव᳚ । प॒श्चाता᳚त् । स्थि॒वि॒॑मन्तः᳚ । आ॒य॒न् । दश᳚ । प्राक् । सानु᳚ । वि । ति॒र॒न्ति॒ । अश्नः᳚ ॥
अनयेन्द्रः प्रजापतिरूपेण स्तूयते सप्त स्सप्तसंख्याकाः वीरासः प्रजापतेः पुत्राविश्वामि- त्रादयः अधरात् प्रजापतेरधः कायादुदायन् उत्पन्नाबभूवुः अष्ट अष्टसंख्याकास्ते प्रसिद्धाः वालखिल्यादयः उत्तरात्तात् उत्तरात्कायप्रदेशात् समजग्मिरन् संजज्ञिरे । स्थिविमन्तः स्था- नवन्तः नव नवसंख्याकाभृगवः पश्चात्तात् पृष्ठतः आयन् आगताउत्पन्नाइत्यर्थः । तथा दश दशसंख्याकाअङ्गिरसः प्राक् अग्रतउत्पन्नाः सन्तः अश्नः अशनवतोद्युलोकस्य सानु उन्नत- प्रदेशं वितिरन्ति वर्धयन्ति । अपरआह सप्तसंख्योपेतावीरामरुतः अधरात् इन्द्रस्य दक्षिण- भागात् उदगमन् अष्टसंख्याकास्ते मरुतः उत्तरभागात्संगच्छन्ते स्थानवन्तो नवसंख्याका- स्ते मरुतः पृष्ठभागादागच्छन्ति दशसंख्याकास्ते अश्नः अशनवन्तइन्द्रस्य प्राक् प्रदेशस्थिताः समुच्छ्रितमुदकं तेजोवा वितरन्ति मरुतः प्रतिदिशमवस्थाय इन्द्रस्य सहायं कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ १५ ॥
द॒शा॒नामेकं᳚ कपि॒लं स᳚मा॒नं तं हि᳚न्वन्ति॒ क्रत᳚वे॒ पार्या᳚य ।
गर्भं᳚ मा॒ता सुधि᳚तं व॒क्षणा॒स्ववे᳚नन्तं तु॒षय᳚न्ती बिभर्ति ॥
द॒शा॒नाम् । एक᳚म् । क॒पि॒लम् । स॒मा॒नम् । तम् । हि॒न्व॒न्ति॒ । क्रत᳚वे । पार्या᳚य ।
गर्भ᳚म् । मा॒ता । सु॑धि᳚तम् । व॒क्षणा᳚सु । अवे᳚नन्तम् । तु॒षय᳚न्ती । बि॒भ॒र्ति॒ ॥
दशानां दशसंख्याकानां पूर्वोक्तानामेवाङ्गिरसां मध्ये एकं मुख्यं कपिलं एतन्नामानं तं प्रसिद्धमृषिं कीदृशं समानं सदृशं केन सामर्थ्यात्प्रजापतिना हिन्वन्ति अवशिष्टाअङ्गि- रसः प्रेरयन्ति । किमर्थं क्रतवे यज्ञादिजगत्प्रवर्तनकर्मणे यद्वा सम्यक् ज्ञानलक्षणप्रज्ञानाय । कीदृशाय पार्याय परिसमापयितव्याय प्रणेतव्याय वा यज्ञादिकर्मणोपदेशनायेत्यर्थः माता प्रकृत्याख्या च वक्षणासु वक्षणाइति नद्यउच्यन्ते ताभिश्चात्रापोलक्ष्यन्ते प्रकृतिस्थासु सू- क्ष्मास्वप्सु सुधितं सुहितं प्रजापतिना स्थापितमित्यर्थः अवेनन्तं वेनतिः कान्तिकर्मा गति निवासमकामयमानं तादृशं प्रजापतेः गर्भं तुषयन्ती तुष्यंती सम्यक् ज्ञानान्युपदेष्टुं योग्यो- यमिति प्रीता सती बिभर्ति प्रजापतेर्नियोगाद्धारयति ॥ १६ ॥
पीवा᳚नं मे॒षम᳚पचन्त वी॒रा न्यु᳚प्ता अ॒क्षा अनु᳚ दी॒व आ᳚सन् ।
द्वा धनुं᳚ बृह॒तीम॒प्स्व१॒᳚न्तः प॒वित्र᳚वन्ता चरतः पु॒नन्ता᳚ ॥
पीवा᳚नम् । मे॒षम् । अ॒प॒च॒न्त॒ । वी॒राः । नि॑उ᳚प्ताः । अ॒क्षाः । अनु᳚ । दी॒वे । आ॒स॒न् ।
द्वा । धनु᳚म् । बृ॒ह॒तीम् । अ॒प्॑सु । अ॒न्तरिति᳚ । प॒वित्र᳚॑वन्ता । च॒र॒तः॒ । पु॒नन्ता᳚ ॥
वीराः प्रजापतेः पुत्राः अङिरसः पीवानां स्थूलं मेदोमांसादियुक्तमित्यर्थः मेषं अजं अपचन्त प्रजापतिरूपस्येन्द्रस्यार्थाय पक्तवन्तोभवन् पशुयागं कुर्वन्तइत्यर्थः । किञ्च लुप्तो- पममेतत् । यथा देवानां अक्षाः दीवे देवने रमणस्थाने न्युप्ताः निक्षिप्ताः सन्तः अन्वासन् संक्रीडमानयोर्द्वयोरेकतरस्यानुगताभवन्ति तथा सर्वेङ्गिरसः प्रजापतेरनुगताभवन्ति । द्वा अङ्गिरसां मध्ये द्वावङ्गिरसौ धनुं धनुशब्दोत्र धनुःशब्दपर्यायोधनर्यायोवा धनुर्यथा वध- साधनं तथा अज्ञानादिवधसाधनं धनवत् प्रीतिकरं वा कपिलमित्यर्थः बृहतीं प्रजापतेरा- ज्ञयावर्धयित्रीं प्रकृतिं अप्सु अन्तः प्रकृतिस्थानां सूक्ष्माणामुदकानां मध्ये चरतः प्रजापत्या देशादाराधयतः । कीदृशौ पवित्रवन्ता पवित्रवन्तौ मन्त्रः पवित्रमुच्यते ध्यानसाधनप्रणव- मन्त्रवन्तौ पुनंता पुनन्तौ शुद्धौ प्रणवध्यानेनात्मानं संस्कुर्वंतावित्यर्थः ॥ १७ ॥
वि क्रो᳚श॒नासो॒ विष्व᳚ञ्च आय॒न्पचा᳚ति॒ नेमो᳚ न॒हि पक्ष᳚द॒र्धः ।
अ॒यं मे᳚ दे॒वः स᳚वि॒ता तदा᳚ह॒ द्र्व᳚न्न॒ इद्व᳚नवत्स॒र्पिर᳚न्नः ॥
वि । क्रो॒श॒नासः᳚ । विष्व᳚ञ्चः । आ॒य॒न् । पचा᳚ति । नेमः᳚ । न॒हि । पक्ष᳚त् । अ॒र्धः ।
अ॒यम् । मे॒ । दे॒वः । स॒वि॒ता । तत् । आ॒ह॒ । द्रु॑अ᳚न्नः । इत् । व॒न॒व॒त् । स॒र्पिः॑अ᳚न्नः ॥
विक्रोशनासः विविधं प्रजापतिंपितरमाह्वयन्तः विष्वञ्चः नानागतयोनानापुजनावा सर्वेङ्गिरसआयन् आगच्छन् प्रजापतेः सकाशादुत्पन्नाइत्यर्थः । उत्पद्यमानो नेमः अर्धः अ- ङ्गिरसां मध्ये एकोभागः पचाति प्रजापत्यर्थं हवींषि पचति अर्धः अपरोभागः नहि प- क्षत् नहि पचति । एतत्सर्वं कथमज्ञायि उच्यते—अयमीदृशोदेवः द्योतमानः सविता सर्व- स्य प्रेरकः आदित्योवा प्रजापतिवा मे मह्यं तत्सर्वं यथोक्तमाह । किञ्च सर्पिरन्नः घृतौ- दनः द्र्वन्नः इत् दार्वोदनोग्निरपि वनवत् हविर्द्वारेण प्रजापतिं वनति संभजते ॥ १८ ॥
अप᳚श्यं॒ ग्रामं॒ वह᳚मानमा॒राद᳚च॒क्रया᳚ स्व॒धया॒ वर्त᳚मानम् ।
सिष᳚क्त्य॒र्यः प्र यु॒गा जना᳚नां स॒द्यः शि॒श्ना प्र᳚मिना॒नो नवी᳚यान् ॥
अप᳚श्यम् । ग्राम᳚म् । वह᳚मानम् । आ॒रात् । अ॒च॒क्रया᳚ । स्व॒धया᳚ । वर्त᳚मानम् ।
सिस᳚क्ति । अ॒र्यः । प्र । यु॒गा । जना᳚नाम् । स॒द्यः । शि॒श्ना । प्र॒॑मि॒ना॒नः । नवी᳚यान् ॥
अपश्यं वसुक्रोहं प्रजापतिरूपमिन्द्रं सम्यक् ज्ञानेन दृष्टवानस्मि । कीदृशं ग्रामं भूतसंघं वहमानं वाहयन्तं सृजन्तमित्यर्थः । कुतः आरात् दूरात् उपादानकारणात् प्रकृतितइत्यर्थः अचक्रया चक्र्वर्जितया रथहीरया स्वधया स्वयमात्मानं धारयन्त्या सेनया वर्तमानमाग- च्छन्तं एवंभूतमपश्यमित्यर्थः । किञ्च अर्यः सर्वस्य स्वामीन्द्रः जनानां यजमानानां कार्य- त्वेन संबंधिनः युगा युग्मानि यज्ञकालविशेषान् प्रसिषक्ति प्रकर्षेण सेवते । कीदृशः सद्य- स्तदानीमेव शीश्ना शिश्नानि शिश्नं श्नथतेरितिनिर्वचनात् श्नथितॄणि ताडयितॄणि राक्षसा- दिवृन्दानि प्रमिनानः प्रकर्षेण हिंसन् नवीयान् शरीरेण च बलपौरुषनयनादिभिश्च नवतरः ॥ १९ ॥
ए॒तौ मे॒ गावौ᳚ प्रम॒रस्य᳚ यु॒क्तौ मो षु प्र से᳚धी॒र्मुहु॒रिन्म᳚मन्धि ।
आप᳚श्चिदस्य॒ वि न᳚श॒न्त्यर्थं॒ सूर᳚श्च म॒र्क उप᳚रो बभू॒वान् ॥
ए॒तौ । मे॒ । गावौ᳚ । प्र॒॑म॒रस्य᳚ । यु॒क्तौ । मो इति᳚ । सु । प्र । से॒धीः॒ । मुहुः᳚ । इत् । म॒म॒न्धि॒ ।
आपः᳚ । चि॒त् । अ॒स्य॒ । वि । न॒श॒न्ति॒ । अर्थ᳚म् । सूरः᳚ । च॒ । म॒र्कः । उप᳚रः । ब॒भू॒वान् ॥
कार्यकारणयोरुपचारात् आत्मावैपुत्रनामसीतिवचनात् चेन्द्ररूपेणावस्थितस्य प्रमरस्य प्रकर्षेण शत्रूणां मारयितुः मे मम स्वभूतौ एतावेतादृशौ युक्तौ सुष्ठुपूजितौ गावौ शत्रून् यज्ञांश्च प्रतिगन्त्दारौ हरी मोप्रसेधीः स्तुत्यौपसंहारकरणेन अस्मद्यज्ञात् मागमय । किं तर्हिमुहुरित् मुहुर्मुहुः ममन्धि पुनःपुनः स्तुहि ममात्मन्नित्यर्थः । आपश्चिद्वृष्टिलक्षणान्युद- कान्यपि अस्येन्द्रस्यार्थं गतिं विनशन्ति विनशतिर्व्याप्तिकर्मा व्याप्नुवन्ति । तथा सूरश्च सू- र्यश्च व्याप्नोति । कीदृशः मर्कः मार्जयिता सर्वस्य शोधयिता उपरः मेघसदृशः बभूवान् भवन् मेघवच्छीघ्रगतिः सन्नित्यर्थः ॥ २० ॥
अ॒यं यो वज्र᳚ः पुरु॒धा विवृ᳚त्तो॒॑वः सूर्य᳚स्य बृह॒तः पुरी᳚षात् ।
श्रव॒ इदे॒ना प॒रो अ॒न्यद᳚स्ति॒ तद᳚व्य॒थी ज᳚रि॒माण᳚स्तरन्ति ॥
अ॒यम् । यः । वज्रः᳚ । पु॒रु॒धा । वि॑वृ᳚त्तः । अ॒वः । सूर्य᳚स्य । बृ॒ह॒तः । पुरी᳚षात् ।
श्रवः᳚ । इत् । ए॒ना । प॒रः । अ॒न्यत् । अ॒स्ति॒ । तत् । अ॒व्य॒थी । ज॒रि॒माणः᳚ । त॒र॒न्ति॒ ॥
योयं वज्रइन्द्रस्य स्वभूतः सूर्यस्यादित्यस्य बृहतोमहतः पुरीषात् पूरकात् मण्डलात् अवः अवस्तात् अधोभागे स्थितेषु पुरुधा बहुप्रकारेण विवृत्तः वृष्ट्यर्थं प्रवृत्तः पतितः इच्छब्दोप्यर्थे तच्छब्दश्रुतेर्यच्छब्दोध्याहार्यः परः परस्तात् अन्तरिक्षलोकस्योपरिस्थिते सूर्यमण्डले स्थितं एना एनत् श्रवइत्यन्ननाम तद्देतुत्वात् उदकं श्रवइत्युच्यते यद्यप्युदकं मेघोदरगतादुदकादन्यदप्यस्ति अव्यथी व्यथारहिताः जरिमाणः स्तोतारोमरुदादयः तत्ता- दृशमुदकं तरन्ति अन्तरिक्षलोकं प्रत्यबतारयन्ति ॥ २१ ॥
वृ॒क्षेवृ᳚क्षे॒ निय᳚ता मीमय॒द्गौस्ततो॒ वय॒ः प्र प᳚तान्पूरु॒षादः᳚ ।
अथे॒दं विश्वं॒ भुव᳚नं भयात॒ इन्द्रा᳚य सु॒न्वदृष᳚ये च॒ शिक्ष᳚त् ॥
वृ॒क्षे॑वृ᳚क्षे । नि॑य᳚ता । मी॒म॒य॒त् । गौः । ततः᳚ । वयः᳚ । प्र । प॒ता॒न् । पु॒रु॒ष॒॑अदः᳚ ।
अथ᳚ । इ॒दम् । विश्व᳚म् । भुव᳚नम् । भ॒या॒ते॒ । इन्द्रा᳚य । सु॒न्वत् । ऋष᳚ये । च॒ । शिक्ष᳚त् ॥
वृक्षेवृक्षे सर्वस्मिन्व्रुक्षमेये धनुषि नियता संबद्धा गौः गोसंबंधिनी स्नायुमती मौर्वी मी पयत् मीमयतिः शब्दकर्मा आकृष्यमाणा सती शब्दं करोति । ततस्तस्माद्धनुषः पुरुषादः शत्रुजनानामत्तारोमारयितारइत्यर्थः वयः पक्षिसदृशाः गन्तारोबाणाः प्रपतान् शत्रून्प्रति प्रपतन्ति । अथ तदानीं इन्द्रायेन्द्रार्थं सुन्वत् सोमयागं कुर्वत् ऋषये च शिक्षत् कर्मणां द्रष्ट्रेऋत्विजे च संपूर्णां दक्षिणां दददपि इदमीदृशं विश्वं समस्तं भुवनं भूतजातं भयाते इन्द्राद्विभेति अन्यत्किमतेत्यर्थः ॥ २२ ॥
दे॒वानां॒ माने᳚ प्रथ॒मा अ᳚तिष्ठन्कृ॒न्तत्रा᳚देषा॒मुप᳚रा॒ उदा᳚यन् ।
त्रय᳚स्तपन्ति पृथि॒वीम᳚नू॒पा द्वा बृबू᳚कं वहत॒ः पुरी᳚षम् ॥
दे॒वाना᳚म् । माने᳚ । प्र॒थ॒माः । अ॒ति॒ष्ठ॒न् । कृ॒न्तत्रा᳚त् । ए॒षा॒म् । उप᳚राः । उत् । आ॒य॒न् ।
त्रयः᳚ । त॒प॒न्ति॒ । पृ॒थि॒वीम् । अ॒नू॒पाः । द्वा । बृबू᳚कम् । व॒ह॒तः॒ । पुरी᳚षम् ॥
देवानां सर्वेषां माने निर्माणे सृष्टिकाले इत्यर्थः जगत्स्थितिहेतुभूतरसानुप्रदानकर्मणि स्रष्टव्यत्वेन प्रथमा अतिष्ठन् इन्द्रादेशादेते पूर्वे स्थिताः कएते मेघाः कुतएतदवगम्यते परस्मिन्पादे तेषामनुकथनात् । उक्तंहि—मेघाएवमाध्यमिकादेवगणाइति । एषामेवं भूतानां मेघानां कृंतत्रात् छेदनात् उपराः मेघनामैतत् तत्रस्था आपउच्यन्ते मेघस्थाआपः उदायन् उत्पन्नाः वृष्टिभावेन भूमौ निपातिताइत्यर्थः । पातितास्वप्सु इन्द्रस्याज्ञाया पर्जन्योवायुरा दित्यइत्येते त्रयोदेवाः पृथिवीं भूमिं तत्रस्थाओषधीरित्यर्थः तपन्ति वृष्टिशीतोष्णैः सन्ता- पयन्ति पाचयन्तीत्यर्थः । कीदृशाः अनूपाः वर्षादीनामानुपूर्व्येण व्याप्तारः प्रभावयितारः प्रक्षेप्तारइत्यर्थः द्वा द्वौ वाय्वादित्यौ पाचितास्वोषधीषु स्थितं पुरीषं सर्वस्य पालयितृ प्रीणयितृ वा बृबूकं उदकं आदित्यमण्डलं प्रति वहत वायुः शोषयन् आदित्योरश्मिभिरा ददानइत्यर्थः ॥ २३ ॥
सा ते᳚ जी॒वातु᳚रु॒त तस्य᳚ विद्धि॒ मा स्मै᳚ता॒दृगप᳚ गूहः सम॒र्ये ।
आ॒विः स्व᳚ः कृणु॒ते गूह᳚ते बु॒सं स पा॒दुर᳚स्य नि॒र्णिजो॒ न मु᳚च्यते ॥
सा । ते॒ । जी॒वातुः᳚ । उ॒त । तस्य᳚ । वि॒द्धि॒ । मा । स्म॒ । ए॒ता॒दृक् । अप᳚ । गू॒हः॒ । स॒॑म॒र्ये ।
आ॒विः । स्व१॒᳚रिति᳚ स्वः᳚ । कृ॒णु॒ते । गूह᳚ते । बु॒सम् । सः । पा॒दुः । अ॒स्य॒ । निः॒॑निजः᳚ । न । मु॒च्य॒ते॒ ॥
अत्रान्तरात्मनेन्द्रः स्तूयते । हे अन्तरात्मन् ते तव सा तादृशी आदित्यात्मिका देवता जीवातुः जीविका जीवनहेतुः उतापिच तस्यादित्यस्य च एतादृक् ईदृशं स्वरूपं समर्थे संग्रामवाची समर्यशब्दोअत्र यज्ञवाची यज्ञे विद्धि जानीहि स्तुत्यत्वेनेतिशेषः । मास्माप गूहः मा खल्वपवृणोः । किञ्च निर्निजः सर्वस्य शोधयितुरस्यादित्यस्य सपादुः तच्च पादनं गमनं रश्मिद्वारेण गत्वा स्वः सर्वं त्रैलोक्यं आविष्कृणुते प्रकाशीकरोति । बुसमुदकं गूहते संवृणोति आदत्ते इत्यर्थः । अस्मै प्रयोजनद्वयायादित्येन निर्वेदनात् श्रमेणवा गमनं न मु- च्यते नकदाचित्परित्यज्यतइत्यर्थः ॥ २४ ॥
विश्वोहीति द्वादशर्चं द्वादशं सूक्तं त्रैष्टुभं इन्द्रवसुक्रयोः पितापुत्रयोः संवादोत्रक्रियते । पुरा वसुक्रे यज्ञं कुर्वाणे सति इन्द्रः प्रच्छन्नरूपआजगाम तं वसुक्रपत्नीन्द्रागमनकांक्षिणी विप्रकृष्टमिवाद्यया अस्तौत् । अतस्तस्याः साऋषिरिन्द्रोदेवता । अथ तस्याः प्रीत्यै वसु- क्रेण सहेइन्द्रः संवादमकरोत् द्वितीयादियुजः द्चतुर्थीरहिताः पञ्चर्चइन्द्रवाक्यानि । अत- स्तासां सऋषिः । यद्यप्यासु वसुक्रः संबोध्यत्वाद्देवता तथापि ताऋचः ऎन्द्रे कर्मणि विनि योक्तव्याः इन्द्रलिंगसद्भावात् । चतुर्थीसहिताः शिष्टाः तृतीयाद्यावसुक्रवाक्यानि । अतः सऋषिः तासामिन्द्रोदेवता । तथाचानुक्रान्तम्-विश्वोहिद्वादशेन्द्रवसुक्रयोः संवादऎन्द्रः सूक्तस्य प्रथमयेन्द्रस्य स्नुषा परोक्षवदिन्द्रमाहेन्द्रस्य युजः शेषाऋषेश्चतुर्थीति । गतोविनियोगः ।
