दशमं मण्डलम् - सूक्तम् 88

हविष्पान्तमित्येकोनविंशत्युचं सूक्तं चतुर्थं त्रैष्टुभम्। मूर्धन्वानृषिः। स चाङ्गिरसो वामदेव्यो वा। सूर्यो वैश्वानरगुणकोऽग्निश्च समुदितो देवता। तथा चानुक्रान्तम्। हविरेकोनाङ्गिरसो मूर्धन्वान्वामदेव्यो वा सौर्यवैश्वानरीयमिति। व्यूढस्य दशरात्रस्य पञ्चमेऽहन्याग्निमारुत एतद्वैश्वानरीयनिविद्धानम्। सूत्रितं च। हविष्पान्तमग्निर्होता गृहपतिः स राजा। आ. ८-८। इति॥

पान्तं पानीयं सोमात्मकमजरं जरारहितं जुष्तं देवानां प्रियं यद्धविः स्वर्विदि सूर्यस्य वेदितरि दिविस्पृशि दिवि स्पष्टर्यग्नावाहुतमभिहुतं तस्य सोमात्मकस्य हविषो भर्मणे भरणाय भुवनाय भावनाय च धर्मणे धारनाय च कं सर्वस्य सुखकरमिममग्निं देवाः स्वधयान्नेन पप्रथन्त। प्रथयन्ति। तथा च यास्कः। हविर्यत्पानीयमजरं सूर्यविदि दिविस्पृश्यभिहुतं जुष्टमग्नौ तस्य भरणाय च भावनाय च धारणाय द्येतेभ्यः सर्वेभ्यः कर्मभ्यो देवा इममग्निमन्नेनापप्रथन्त। नि. ७-२५। इति॥१॥

गीर्णं पूर्वं निगीर्णं तमसन्धकारेणापगूढमाच्छादितं स्वः सर्वं भुवनमग्नौ यस्मिन्वैश्वानरे जात उत्पन्ने सत्याविरभवत् आविर्भवति तस्यास्य वैश्वानरस्याग्नेः सख्ये सखिकर्मणि देवा इन्द्रादयः पृथिवी भूमिश्च द्यौश्चापोऽन्तरिक्षं चोदकानि वौषधीरोषध्यश्चारणयत्। अरमन्त। प्रीतिं कृतवन्त इत्यर्थः॥२॥

यज्ञियेभिर्यज्ञार्हैर्देवेभिर्देवैरिन्द्रादिभिर्नु क्षिप्रमिषितोऽहमजरं जरारहितं बृहन्तं महान्तमग्निं तं वैश्वानराग्निं स्तोषाणि। स्तॊषामि। यो वैश्वानराग्निर्भानुना तेजसा पृथिवीं भूमिमुतापि चेमां द्यां दिवं चाततान आतनोति। तदेव दर्शयति। रोदसी द्यावापृथिव्यौ चाततान अतनोति। विस्तारयतीत्यर्थः॥३॥

यो वैश्वानरोऽग्निर्देवजुष्तो दैवैः सेवितः प्रथमो मुख्यो होतासीत् अभूत् यं च वैश्वानराग्निं यजमाना वृणाना आज्येन समाञ्जन् समज्ञति जातवेदा जातप्रज्ञो जातधनो वा वैश्वानरोऽग्निः पतत्रि पतनशीलं पक्षिजातमित्वरं गमनशीलं सरीसृपादिकं स्थाः स्थावरं वृक्षादिरूपं च जगत्। स्थावरं जङ्गमं च यज्जगदित्यर्थः। श्वात्रं क्षिप्रमेवाकृणोत् अजनयत्। तथा च यास्कः। स पतत्रि चेत्वरं स्थावरं जङ्गमं च यत्तत्क्षिप्रमग्निरकरोज्जातवेदाः। नि. ५-३। इति॥४॥

हे जातवेदो जातप्रज्ञाग्ने यद्यस्त्वं भुवनस्य त्रैलोक्यस्य मूर्धन् मूर्धनि रोचनेनादित्येन सहातिष्ठः स्थितवानसि तम् वैश्वानराग्निं त्वा त्वां मतिभिरर्चनीयाभिर्गीभिः स्तुतिभिरुक्थैः शस्त्रैश्चाहेम। प्रपद्यामहे। हि गताविति धातुः। स वैश्वानरस्त्वं रोदसिप्रा द्यावापृथिव्योः पूरयित यज्ञियो यज्ञार्हश्चाभवः। भवसि॥५॥

अग्निर्वैश्वानरोऽग्निर्नक्तं रात्रौ भुवो भूतजातस्य मूर्धा शिरोवत्प्रधानभूतो भवति। रात्रौ सर्वप्राणिनामालोकस्य तदधीनत्वात्। ततो रात्रेरनन्तरं प्रातरुद्यन् सूर्योजायते। अहनि स एव वैश्वानरोऽग्निः सूर्यो भवतीत्यर्थः। किञ्च यज्ञियानां यज्ञसंपादिनां देवानां मायामु प्रज्ञामेवैतां मन्यन्ते कवय इति शेषः। यत्प्रजानन् प्रज्ञायमानः सूर्यस्तूर्णिस्त्वरमाणः सन्नपोऽन्तरिक्षं कर्म वा चरति। तथा च यास्कः। मूर्धा मूर्तमस्मिन्धीयते मूर्धा यः सर्वेषां भूतानां भवति नक्तमग्निस्ततः सूर्यो जायते प्रातरुद्यन्त्स एव प्रज्ञां त्वेतां मन्यन्ते यज्ञियानां देवानां यज्ञसम्पादिनामपो यत्कर्म चरति प्रजानन्त्सर्वाणि स्थानान्यनुसञ्चरति त्वरमाणः। नि. ७-२७। इति॥६॥

यो वैश्वानरोऽग्निर्महिना महत्त्वेन दृशेन्यः सर्वदर्शनीयः समिद्धः सम्यग्दीप्तो दिवियोनिर्द्युस्थानो विभावा दीप्तिमांश्च सन्नरोचत दीप्यते तस्मिन्वैश्वानरेऽग्नौ तनूपाः शरीराणां रक्षका विश्वे सर्वे देवाः सूक्तवाकेनेदं द्यावापृथिवी इत्यादिवाक्येन स्तोत्राणां वचनेन वा हविराजुहवुः। आभिमुख्येन जुहुवुः॥७॥

प्रथमं पूर्वं सूक्तवाकमिदं द्यावापृथिवी इत्यादि वाक्यं मनसा निरूपयन्ति। आदिदनन्तरमेवाग्निं मथनेनोत्पादयन्ति। आदिदनन्तरमेव देवा हविरजनयन्त। स वैश्वानरोऽग्निरेषां देवानां यज्ञो यष्टव्योऽभवत्। भवति। स तनूपाः शरीराणां रक्षिता च भवति। तमग्निं द्यौर्द्युलोको वेद। जानाति। तमग्निं पृथिवी भूमिरपि च जानाति। तमग्निमापोऽन्तरिक्षं च जानाति॥८॥

यं वैश्वानरमग्निं देवासो देवा अजनयन्त उत्पादितवन्तः यस्मिंश्चोत्पन्ने वैश्वानरेऽग्नौ विश्वा विश्वानि भुवनानि भूतान्याजुहवुः आभिमुख्येन जुहवुः सर्वमेधे स वैश्वानरोऽग्निरर्चिषा तेजसा पृथिवीमन्तरिक्षम् । आपः पृथिवीत्यन्तरिक्षनामसु पाठात्। द्यां दिवं चोतापि चेमां भूमिं चर्जूयमान ऋजुगमनो महित्वा महत्त्वेनातपत्। सर्वं तपति॥९॥

देवासो देवाः शक्तिभिः कर्मभी रोदसिप्राम् द्यावापृथिव्योरापूरयितारमग्निं सुर्यात्मकं दिवि द्युलोके स्तोमेन हि स्तुत्या खल्विजीजनन्। उत्पादितवन्तः। अपिक् च तमु तमेव कं सुखकरमग्निं यज्ञे त्रेधा भुवे त्रेधाभावायाकृण्वन्। कुर्वन्ति। पृथिव्यां वर्तमानो विश्वरूपाः सर्वरूपा ओषधीर्व्रीह्याद्यास्तेन तेनोपकारेण पचति। अत्र यास्कः। स्तोमेन यं हि दिवि देवासोऽग्निमजनयञ्छक्तिभिः कर्मभिर्द्यावापृथिव्योः पूरणं तमकुर्वंस्त्रेधा भावाय पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवीति शाकपूणिः। यदस्य दिवि तृतीयं तदसावादित्य इति हि ब्राह्मनम्। नि. ७-२८। इति॥१०॥

यदेद्यदैव प्रातरादितेयमदितेः पुत्रं सूर्यमेनमग्निं च यज्ञियासो यज्ञार्हा देवा दिवि द्युलोकेऽदधुः धृतवन्तः। यदा चेमौ चरिष्णू चरणशीलौ सूर्यवैश्वानरौ मिथुनावभूतां प्रादुरभूताम् । अदिदनन्तरमेव विश्वा विश्वानि भुवनानि भूतजातानि प्रापश्यन्। तौ पश्यन्ति। अत्र यास्कः। य दैनमदधुर्यज्ञियाः सर्वे दिवि देवाः सूर्यमदितेः पुत्रं यदा चरिष्णु मिथुनौ प्रादुरभूतां सर्वदा सहचारिणावुषाश्चादित्यश्च। मिथुनौ कस्मान्मिनोतिः श्रयतिकर्मा थु इति नामकरनस्थकारो वा नयतिः परो वनिर्वा समाश्रितावन्योन्यं नयतो वनुतो वा। मनुष्यमिथुनावप्येतस्मादेव मेथन्तावन्योन्यं वनुत इति वा। नि. ७-२९। इति॥११॥

देवा इन्द्रादयो विश्वस्मै भुवनाय वैश्वानरं विश्वनरहितमग्निमह्नां दिवसानां केतुं प्रज्ञापकमकृण्वन्। अकुर्वन्। यो वैश्वानरोऽग्निरुषसो विभातीर्विविधं दीप्यमाना आ ततान विस्तारयति। किञ्च सोऽयं यन्गच्छंस्तमोऽन्धकारमर्चिषा तेजसापो ऊर्णोति। अपगमयति॥१२॥

कवयो मेधाविनो यज्ञियासो यज्ञार्हा यज्ञसंपादिनो वा देवा अजुर्यं जरावर्जितमहिंस्यं वा वैश्वानरम् विश्वनरहितं सूर्यात्मकमग्निमजनयन्। उत्पादितवन्तः। स च देवैरुत्पादितोऽग्निर्नक्षत्रं कृत्तिकादि प्रत्नह् पुराणं चरिष्णु चरणशीलं यक्शस्य। यक्षतिः पूजार्थः। प्रयक्षमित्यादौ दर्शनात्। ऋ. २-५-१। यक्षस्य पूज्यस्य देवस्याध्यक्षं प्रत्यक्शं स्वामिनं वा तविषम् वृद्ढं बृहन्तम् महान्तममिनत्। हिंसितवान्। तेजसाभिभूतवानित्यर्थः॥१३॥

विश्वाहा सर्वदा दीदिवांसम् दीप्तं कविं क्रान्तप्रज्ञं वैश्वानरमग्निं मन्त्रैरच्छा वदामः। अभिष्टुमः। यो वैश्वानरोऽग्निर्महिम्ना महत्त्वेनोर्वी द्यावापृथिव्यौ परिबभूव परिभवति। उतापि चायमवस्तादधस्तात्तपति। उतापि चायं सूर्यात्मको देवः परस्तादुपरिष्टाच्च तपतीत्यर्थः॥१४॥

पितॄणाम् देवानाम् चोतापि मर्त्यानां मनुष्याणां च द्वे स्रुती द्वौ मार्गौ देवयानपितृयाणाख्यावहमशृणवम् । अश्रौषम् । यद्विश्वं पालकत्वेन पितृभूतां द्यां मातरम् च धारकत्वेन मातृभूतां पृथिवीं चान्तरा द्यावापृथिवीमध्ये भवति तदिदं विश्वमग्निना संस्कृतं स देजद्देवलोकं पितृलोकं च गच्छत् तभ्यां देवयानपितृयाणाख्याभ्यां मार्गाभ्यां समेति। गच्छति। तौ च मार्गौ भवता दर्शितौ॥ भ. गी. ८-२४, २५, २६॥१५॥

अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः शण्मासा उत्तरायणम्। तत्र प्रयता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥

धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥

शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते। एकया यात्यनावृत्तिमन्यथा वर्तते पुनः॥

नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चनेति॥

समीची सङ्गते द्वे द्यावापृथिव्यौ चरन्तं गच्छन्तं शीर्षतः शिरसो जातमुत्पन्नम् । तथा च निगमान्तरम् । उत मन्येऽहमेनमनयोर्हि शिरस्तोऽयं प्रातर्जायत इति। यद्वा। सर्वशिरोभूतादादित्याज्जातमित्यर्थः। मनसा। मन्यतिरर्चतिकर्मा। अर्चनीयया स्तुत्या विमृष्टं शोधितं संस्कृतमग्निं बिभृतः। धारयतः। सोऽप्रयुच्छन्नप्रमाद्यंस्तरनीः क्षिप्रकारी भ्राजमानो दीप्यमानोऽग्निर्विश्वानि भुवनानि प्रत्यङ्ङभिमुखस्तस्थौ। तिष्ठति। तथा च श्रूयते। तस्मात्सर्व एव मन्यन्ते मां प्रत्युदगादिति॥१६॥

यत्र यस्मिन्कालेऽवरः पार्थिवोऽग्निर्दैव्यो होता परश्च मध्यमो वाहुश्चोभौ वदेते विवादं कुर्वाते यज्ञन्योर्यज्ञस्य नेत्रोर्नावावयोर्मध्ये कतरो भूयिष्थं यज्ञं वि वेद वेत्ति तत्र सखायह् समानख्याना ऋत्विजः सधमादं यज्ञमा शेकुः। कर्तुं शक्नुवन्ति। तथा यज्ञं नक्षन्त अश्नुवतेऽनुतिष्ठन्ति च ये तेषां विदुषां यज्ञमश्नुवानानां मध्ये को विद्वाननुष्थाता वेदमस्य विवादस्य निर्णयरूपं वाक्यं वि वोचत्। ब्रविति। माध्यमिकमिममग्निं ब्रवीति। तथा च यास्कः। यत्र विवदेते देव्यौ होतारावयं चाग्निरसौ च मध्यमः करतो नौ यज्ञे भूयो वेदेत्याशक्नुवन्ति तत्सहमदनं समानख्याना ऋत्विजस्तेषां यज्ञं समश्नुवानानां को न इदं विवक्ष्यति। नि. ७-३०॥ इति॥ १७॥

एवं विवदमानावग्निवायू पितृन्प्रश्नमेयतुः। तत्र मध्यमस्तान्पृच्छति। क्त्यग्नयः। अग्नयः कति कतिसङ्ख्याकाः। सूर्यासः सूर्याश्च कतिसङ्ख्याकाः। उषास उषसश्च कतिसङ्ख्याकाः। आपश्च कति। उ इति पूरणः। स्विच्छब्दोऽत्र विचारणार्थः। हे पितरः वो युष्माकमुपस्पिजम् । उपस्पिजमिति स्पर्धायुक्तं वचनमुच्यते। पूर्वोक्तं प्रश्नवचनमेतन्न वदामि किन्तर्ह्यहमजानन् हे कवयो मेधाविनः युष्मान्विह्मने विज्ञानाय कं सुखं स्वरूपपर्यालोचन क्लेशमन्तरेण पृच्छामि। अत्रोत्रराणि वालखिल्य संहितायां दर्शितानि। एक एवाग्निर्बहुधा समिद्ध एकः सूर्यो विश्वमनु प्रभूतः। एकैवोषाः सर्वमिदं वि भात्येकं वा इदं वि बभूव सर्वम् । ऋ. ८-५--२। इति॥१८॥

प्रकृतस्य वैश्वानरस्य विषये यः प्रश्नस्तस्य निर्णयमनया वदन्ति। हे वातरिश्वो मातर्यन्तरिक्षे श्वसन् माध्यमिक वायो यावन्मात्रं यावदेव सुपर्ण्यः सुपतना रात्रय उषसः प्रतीकं मुखं प्रकाशाख्यं दर्शणं वा। नेति पूरङः । वसते आच्छादयन्ति तावदेव ब्राह्मणो होतावरो निकृष्टो होतुरस्याग्नेर्वैश्वानरस्य दैव्यस्य होतुर्निषीदन् हौत्रं कर्म कर्तुमुपविशन् यज्ञमायन्नुपगच्छन्नुपदधाति। होतृकर्मस्वबुद्धौ धारयति। तथा च यास्कः। यावन्मात्रमुषसः प्रत्यक्तं भवति प्रतिदर्शनमिति वास्त्युपमानस्य सम्प्रत्यर्थे प्रयोग इहेव निधीहीति यथा सुपर्ण्यः सुपतना एता रात्रयो वसते मातरिश्वञ्ज्योतिर्वर्णस्य तावदुपदधाति यज्ञमागच्छन्ब्राह्मणो दोतास्याग्नेर्होतुरवरो निषीदन् होतृजपस्त्वनग्निर्वैश्वानरीयो भवति॥ नि. ७-३१॥ इति॥ १९॥