श्रवणम्

1.54.3 समानपद
अर्चा᳚ दि॒वे बृ᳚ह॒ते शू॒ष्यं१॒᳚ वच॒ः स्वक्ष᳚त्रं॒ यस्य᳚ धृष॒तो धृ॒षन्मनः᳚ ।
बृ॒हच्छ्र᳚वा॒ असु᳚रो ब॒र्हणा᳚ कृ॒तः पु॒रो हरि᳚भ्यां वृष॒भो रथो॒ हि षः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अर्च᳚ । दि॒वे । बृ॒ह॒ते । शू॒ष्य᳚म् । वचः᳚ । स्व॑क्ष᳚त्रम् । यस्य᳚ । धृ॒ष॒तः । धृ॒षत् । मनः᳚ ।
बृ॒हत्॑श्र᳚वाः । असु᳚रः । ब॒र्हणा᳚ । कृ॒तः । पु॒रः । हरि᳚॑भ्याम् । वृ॒ष॒भः । रथः᳚ । हि । सः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हेस्तोतः दिवे दीप्ताय बृहते महते इंद्राय शूष्यम् । शूषमिति सुखनाम । तत्र साधु शूष्यम् । तादृशं स्तुति लक्षणं वचोऽर्च । उच्चारय । यस्येंद्रस्य धृषतः शत्रून्धर्षयतः । स्वक्षत्रं स्वभूतबलवन्मनो धृषत् धृष्वं भवति । हि षः स हि स खल्विंद्रो बृहच्छ्रवाः प्रभूतयशा असुरः शत्रूणां निरसिता । यद्वा । असुः प्राणो बलं वा । तद्वान् । रो मत्वर्थीयः । अथवा । असवः प्राणाः । तेन चापो लक्ष्यंते । प्राणा वा अपः । तै ब्रा ३-२-५-२ । इति श्रुतेः । तान्राति ददातीत्यसुरः । बर्हणा शत्रूणां निबर्हयिता हरिभ्यामश्विभ्यां पुरस्कृतः पूजितः वृषभः कामानां वर्षिता रथो रंहणशीलः ॥ शूष्यम् । तत्र साधुरिति यत् । सर्वे विधयश्छंदसि विकल्प्यंत इति यतोऽनाव इत्याद्युदात्तत्वाभावे तित्स्वरितं इति स्वरितत्वम् । धृषतः । ञिधृषा प्रागल्भ्ये । व्यत्ययेन शः । शतुरनुम इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । बृहच्छ्रवाः । बृहच्छ्रवो यस्य । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । असुरः । असु क्षेपणे । असेरुरन् (उ १-४३) इत्युरन्प्रत्ययः । नित्त्वादाद्युदात्तत्वम् । बर्हणा । सुपां सुलुगिति विभक्तेराकाराः । पुरः । पूर्वाधरेत्यादिनासिप्रत्ययांतोदात्तः ॥ ३ ॥