श्रवणम्

1.124.7
अ॒भ्रा॒तेव᳚ पुं॒स ए᳚ति प्रती॒ची ग᳚र्ता॒रुगि᳚व स॒नये॒ धना᳚नाम् ।
जा॒येव॒ पत्य᳚ उश॒ती सु॒वासा᳚ उ॒षा ह॒स्रेव॒ नि रि᳚णीते॒ अप्स᳚ः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अ॒भ्रा॒ता॑इ᳚व । पुं॒सः । ए॒ति॒ । प्र॒ती॒ची । ग॒र्त॒॑आ॒रुक्॑इ᳚व । स॒नये᳚ । धना᳚नाम् ।
जा॒या॑इ᳚व । पत्ये᳚ । उ॒श॒ती । सु॒॑वासाः᳚ । उ॒षाः । ह॒स्रा॑इ᳚व । नि । रि॒णी॒ते॒ । अप्सः᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

अभ्रातेवभ्रातृरहितेवपुंसः पित्रादीन् प्रतीचीस्वकीयरथानात्प्रतिनिवृत्तमुखीसतीएतिगच्छति यथालोकेभ्रातृरहितायोषित्स्वोचितवासोलङ्कारादिलाभायपितॄनेति सतिभ्रातरिसएवोचित- प्रदानादिनासम्यक् तोषयति तदभावात्पितरमेवप्राप्नोति यद्वा सतिस्व भ्रातरिसएवपितुः पिंड- दानादिकंसन्तानकृत्ंकरोति तस्याभावात्स्वयमेवतत्कर्तुंपित्रादीन् गच्छति तद्वदियमुषाअपिस्वो- चितप्रकाशादिलाभायस्वप्रकाशदानायवा पितृभूतंसूर्यमाभिमुख्येनगच्छति अयमेकोदृष्टान्तः तथा धनानांसनये गर्तारुगिव गर्तारोहिणीवेत्यपरोदृष्टान्तः गर्तइतिगृहनाम कृदरोगर्तइतितन्नामसुपाठा- त् अत्रौचित्येनराजपुरुषैः न्यायनिर्णेतृभिश्चाधिष्ठितंस्थानमुच्यते तदारोहतीतिगर्तारुक् यथा लो- केकाचिद्गतभर्तृकायोषिद्धनानांस्वकीयरिक्थानां सनयेलाभाय गर्तमागच्छति तांतुसभ्याविचा- र्ययदीयंरिक्थंलभतेचेदक्षैः सन्ताड्य तदीयंधनंवितरन्ति तथेयमपिधनानांप्रीणनसाधनानांप्रकाशा- नांसनये लाभाय गर्तमाकाशं सूर्यनिवासस्थानं आरोहति देशविशेषाचारमपेक्ष्यैवंदृष्टान्तितं किंच पत्येउशतीकामयमानासुवासादुकूलादिशोभनवसनास्वलंकृतापूर्वंरजोदर्शनसमये मलिनवस्त्रासती स्नानानन्तरंशोभनवस्त्राभरणैः शोभमानाविशेषेणपतिंभोगायकांक्षतीतेनसहसं क्रीडते तथेयमुषाः- अपिनैशेनान्धकारेणावृतत्वात् मलिनवसनापिप्रभाते स्वतेजसावृतत्वात् सुवसनासती पतिस्थानीये- नसूर्येणसाकंसंक्रीडमाना हस्रेवहसनेव अप्सः दन्तस्थानीयानिरूपाणि नीलपीतादीनि यद्वा निरूप्य- माणानिपदार्थजातानि निरिणीते नितरांरिणीते तथेयमपिसर्वाणि रूपाणिप्रकाशयतीत्यर्थः अयं- मन्त्रोनिरुक्तेस्पष्टंव्याख्यातः-अभ्रातृकेवपुंसः पितॄनेत्यभिमुखीसन्तानकर्मणेपिण्डदानायनपतिंग- र्तारोहिणीवधनलाभायदाक्षिणाजीगतः सभास्थाणुर्गृणातेः सत्यसंगरोभवतितंतत्रयापुत्रायापतिका- सारोहतितांतत्राक्षैराघ्नन्तिसारिक्थंलभतइति । जायेवपत्येकामयमानासुवासाऋतुकालेषूषाहस- नेवदन्तान्विवृणुतइति ॥ ७ ॥