श्रवणम्

10.138.2
अवा᳚सृजः प्र॒स्व᳚ः श्व॒ञ्चयो᳚ गि॒रीनुदा᳚ज उ॒स्रा अपि᳚बो॒ मधु᳚ प्रि॒यम् ।
अव᳚र्धयो व॒निनो᳚ अस्य॒ दंस᳚सा शु॒शोच॒ सूर्य᳚ ऋ॒तजा᳚तया गि॒रा ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
अव᳚ । अ॒सृ॒जः॒ । प्र॒॑स्वः᳚ । श्व॒ञ्चयः᳚ । गि॒रीन् । उत् । आ॒जः॒ । उ॒स्राः । अपि᳚बः । मधु᳚ । प्रि॒यम् ।
अव᳚र्धयः । व॒निनः᳚ । अ॒स्य॒ । दंस᳚सा । शु॒शोच᳚ । सूर्यः᳚ । ऋ॒त॑जा᳚तया । गि॒रा ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे इन्द्र प्रस्वः। प्रसूतिर्जन्म। तद्धेतुभूता आपोऽवास्रुजः। आवारकान्मेघादधः पातितवानसि। तथा गिरीन्पर्वतान्वलेन गोमतो बिलस्य पिधानायनिहिताञ्श्वंचयः। अभैत्सीरित्यर्थः। श्वचि गतौ। अस्माण्ण्यन्ताल्लङि बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपीत्यडभावः। समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः। पा. ८-१-१८-५। इति वचनात्पूर्वपदस्यासमानवाक्यगतत्वेनास्य तिङ्गतिङ इति निघाताभावः। तथा वलासुरेण बिले निहिता उस्रा गाः पर्वतभेदानानन्तरमुदाजः। उदगमयः। ततः पयोदध्याज्यादिकं प्रियमनुकूलं मधुमधुरं हविरपिबः। पीतवानसि। यद्वा। श्रयणसाधनासु तासु गोष्वागतासु यजमानैः प्रियमभीष्टम् मधु सोमात्मकमपिबः। पिबसि। तथा वनिनो वनसंबद्धान्वृक्षान्। यद्वा। वनमित्युदकनाम। तद्युक्तान्समुद्रान् अवर्धयः। वृष्तिप्रदान्न वर्धयसि। ऋजताजया। ऋतं यज्ञम् । तदर्थं जातं जन्म यस्याः तया गिरा वेदात्मिकया वाचा स्तूयमानस्यास्येन्द्रस्य दंससा कर्मणावृण्वतो वृत्रादेरपि नोदनात्मकेन सूर्यः शुशोच। नभसि प्रदिदीपे। यद्वा। ऋतजातया गिरेति सुर्यस्यैव विशेशणम् । त्रयीरूपया वाचा प्रदीप्यत इत्यर्थः। ऋग्भिः पूर्वाह्णे दिवि देव ईयत इत्यादिकं तैत्तिरीयकमंत्रानुसन्धेयम्। तै. ब्रा. ३-१२-९-१। शुशोचेत्यस्य पदात्परत्वेऽपि पादादित्वादपादादाविति पर्युदासस्यानुवृत्तेर्निघाताभावः॥२॥