श्रवणम्

1.141.3 समानपद
निर्यदीं᳚ बु॒ध्नान्म᳚हि॒षस्य॒ वर्प᳚स ईशा॒नास॒ः शव᳚सा॒ क्रन्त᳚ सू॒रयः᳚ ।
यदी॒मनु᳚ प्र॒दिवो॒ मध्व᳚ आध॒वे गुहा॒ सन्तं᳚ मात॒रिश्वा᳚ मथा॒यति᳚ ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
निः । यत् । ई॒म् । बु॒ध्नात् । म॒हि॒षस्य᳚ । वर्प᳚सः । ई॒शा॒नासः᳚ । शव᳚सा । क्रन्त᳚ । सू॒रयः᳚ ।
यत् । ई॒म् । अनु᳚ । प्र॒॑दिवः᳚ । मध्वः᳚ । आ॒॑ध॒वे । गुहा᳚ । सन्त᳚म् । मा॒त॒रिश्वा᳚ । म॒था॒यति᳚ ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

ईंएनमग्निं यद्यस्मात्कारणात् महिषस्य महन्नामैतत् महिषःअभ्वःऋभुक्षाइतितन्नामसुपाठात् महतोयज्ञस्यबुध्नात् मूलात् आधानादारभ्यवर्पसःरूपनामैतत् रूपस्यउपक्रमोपसंहारात्मकस्य सिद्ध- येईशानासःस्वकीयव्यापारसमर्थाः सूरयोमेधाविनःऋत्विजःशवसाबलेन मन्त्रादिरूपेणशरीरेणवा- निष्क्रन्त निष्किउर्वन्तिसाधयन्ति उत्पादयन्ति काष्ठात् यद्वा एनमग्निंबुध्नात् आदितः मथनादारभ्य- महिषस्यवर्पसः महतोरूपस्य आहुतिस्वीकारसमर्थस्यसिद्धये निष्कुर्वन्ति करोतेश्छान्दसेलुङि मन्त्रे- घसेतिच्लेर्लुक् व्यत्ययेनान्तादेशः किंच यत् यं ईं एनमेवाग्निंप्रदिवः पुराणात् अनादिकालमारभ्यन- केवलमिदानीमेवेत्यर्थः पूर्ववदिदानींमध्वोमधुनः मधुसदृशस्यहविषः आधवेआधवने प्रक्षेपेनिमित्ते- सति गुहासन्तं गुहायांवेद्यांकाष्ठेनिगूढंसंतंमातरिश्वाअन्तरिक्षे चेष्टमानोवायुः अनुअनुक्रमेण मथायति चालयति उद्बोधयतीत्यर्थः यद्वा मातारि फलस्यमातरियागेश्वस्तिचेष्टतइतिमातरिश्वायजमानोगुहा- सन्तं अरण्योर्निगूढंसंतं प्रादुर्भावाय अनुक्रमेणमथायति मश्नाति उत्पादयतीत्यर्थः यस्मादेवंरूपं तस्मात्स्तोतव्यइत्यर्थः ॥ ३ ॥