श्रवणम्

1.31.15 समानपद
त्वम᳚ग्ने॒ प्रय᳚तदक्षिणं॒ नरं॒ वर्मे᳚व स्यू॒तं परि᳚ पासि वि॒श्वतः᳚ ।
स्वा॒दु॒क्षद्मा॒ यो व᳚स॒तौ स्यो᳚न॒कृज्जी᳚वया॒जं यज᳚ते॒ सोप॒मा दि॒वः ॥
▶ पदपाठः (Word-by-word)
त्वम् । अ॒ग्ने॒ । प्रय᳚त॑दक्षिणम् । नर᳚म् । वर्म᳚॑इव । स्यू॒तम् । परि᳚ । पा॒सि॒ । वि॒श्वतः᳚ ।
स्वा॒दु॒॑क्षद्मा᳚ । यः । व॒स॒तौ । स्यो॒न॒॑कृत् । जी॒व॒॑या॒जम् । यज᳚ते । सः । उ॒प॒॑मा । दि॒वः ॥
▶ सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)

हे अग्ने त्वं प्रयतदक्षिणं येन यजमानेन ऋत्विग्भ्यो दक्षिणा दत्ता तादृशं नरं पुरुषं यजमानं विश्वतः सर्वतः परि पासि । सम्यक् पालयसि । तत्र दृष्टांतः । स्यूतं निश्चेद्रत्वेन सूचीभिः सम्यक् निष्पादितं वर्मेव । यथा कवचं युद्धे पालयति तद्वत् । स्वादुक्षद्मा स्वाद्वन्नो वसतौ निवासभूते स्वगृहे स्योनकृत् अतिथीनां सुखकारी यो यजमानो जीवयाजं जीवयजनसहितं यज्ञं यद्वा जीवनिष्पाद्यं यजते अनुतिष्ठति स यजमानो दिवः स्वर्गस्योपमा दृष्टांतो भवति । यथा स्वर्गोऽनुष्ठातृन्सुखयति तथा त्वमप्यृत्विगादीनित्यर्थः ॥ स्यूतम् । षिवु तंतुसंताने । निष्ठेति क्तः । यस्य विभाषेतीट् प्रतिषेधः । च्भ्वोः शूडनुनासिके च (पा ६-४-१९) इति वकारस्योडादेशः । स्वादून्ष्कदतीति स्वादुक्षद्मा । क्षदतिरत्तिकर्मा । अन्येभ्योऽपि दृश्यंत इति मनिन् । नित्त्वादाद्युदात्तत्वे । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वं बहुव्रीहौ तु व्यत्ययेन । जीवयाजम् । जीवा ऋत्विज इज्यंते दक्षिणाभिः पूज्यंतेऽचेत्यधिकरणे घञ् । कुत्वाभावश्छांदसः । यद्वा । जीवैः पशुभिर्याजनं जीवयाजः । याजयतेर्घञ् । णेरनिटीति णिलोपस्याचः परस्मिन्निति स्थानिवद्भावाच्चजोः कु घिण्यतोरिति कुत्वाभावः । थाथादिस्वरेणोत्तरपदांतोदात्तत्वम् । सोपमा । सोऽचि लोपे चेत्पादपूरणमिति संहितायां सोर्लोपः । दिवः । ऊडिदमिति विभक्तेरुदात्तत्वं ॥ ३४ ॥ १५ ॥