आ॒पिः पि॒ता प्रम᳚तिः सो॒म्यानां॒ भृमि᳚रस्यृषि॒कृन्मर्त्या᳚नाम् ॥
पदपाठः (Word-by-word)
आ॒पिः । पि॒ता । प्र॑म᳚तिः । सो॒म्याना᳚म् । भृमिः᳚ । अ॒सि॒ । ऋ॒षि॒॑कृत् । मर्त्या᳚नाम् ॥
सायणभाष्यम् (Sayana Commentary)
इमामग्न इत्यनयानाहिताग्निरार्त्विज्यं कृत्वा स्वाग्नावाहुतिं जुहुयात् । ऋत्विजो वृणीत इति खंड एवमनाहिताग्निर्गृह्य इमामग्ने शरणिं मीमृषो नः । आ गृ १-२३-२३ । इति सूत्रितं ॥
हे अग्ने त्वं नोऽस्मत्संबंधिनीमिमामिदानीं संपादितां शरणिं हिंसां व्रतलोपरूपां मीमृषः । क्षमस्व । तथा त्वदीयसेवामग्नि होत्रादिरूपां परित्यज्य दूराद्दूरदेशं यमिममध्वानमगाम वयं गतवंतः । तमपि क्षमस्वेति शेषः । सोम्यानां सोमार्हाणामनुष्ठातृणां मर्त्यानां त्वमाप्यादिगुणयुक्तोऽसि । आपिः प्रापणीयः पिता पालकः प्रमतिः प्रकृष्टमननयुक्तो भृमिर्भ्रामकः । कर्मनिर्वाहक इत्यर्थः । ऋषिकृत् दर्शनकारी । अनुजिघृक्षया प्रत्यक्षो भवसीत्यर्थः ॥ शरणिम् । शृ हिंसायामित्यस्मादौणादिकोऽनिप्रत्ययः । मीमृषः मृष तितिक्षायाम् । अस्माणौ चङि गुणे प्राप्ते नित्यं छंदसि (पा ७-४-८) इत्युपधर्कारस्य ऋकारादेशः । णिलोपद्विर्भावहलादिशेषोरदत्वसन्वद्भावेत्वदीर्घत्वानि । तिङ्ङतिङ इति निघातः । अगाम । इण् गतौ । इमो गा लुङि (पा २-४-४५) इति गादेशः । गातिस्थेति सिचो लुक् । अडागम उदात्तः । भृमिः । भ्रमु अनवस्थाने भ्रमेः संप्रसारणं च (उ ४-१२०) इतीन्प्रत्ययः । संप्रसारणे परपूर्वत्वम् । इगुपधात्किदित्यनुवृत्तेः कित्त्वाद्गुणप्रतिषेधः । नित्त्वादाद्युदात्तत्वं ॥ १६ ॥